Zacząć od siebie
Na początku warto uznać, że w fotografii nie ma zasad – jest tylko ten, jeszcze mały, człowiek, który dostaje do ręki aparat i sam sobie staje się regułą. Nie liczą się trudne słowa takie jak „kompozycja”, czy „estetyka”. Fotografujesz to, co chcesz i tak jak chcesz – to, co ci się spodoba, albo jest brzydkie, albo wyjątkowe; to, co oglądasz na co dzień i to, czego wcześniej całkiem nie dostrzegałeś. Wolność i brak zasad, w połączeniu z koniecznością wyboru – naciśnięciem migawki – dają razem sytuację wymagającą podjęcia indywidualnej, choć często jeszcze nieświadomej, decyzji – co i jak sfotografuję? To sytuacja, która otwiera i rozbudza – tym bardziej, że dzieci często jeszcze nie są obciążone estetycznym bagażem dorosłych uznającym za dobre tylko takie zdjęcie, które jest wyraźne i równe, z człowiekiem po środku i zabytkiem w tle. Nie – dobre zdjęcie to takie, które jest moje –które pokazuje to, co jest dla mnie ważne, w sposób który jest mi bliski. Dzieci nie mają oporów, aby szukać, eksperymentować, nie przejmować się – tworząc, podążają za swoimi potrzebami, chęciami i dziecięcą wyobraźnią. Jeśli pies, to z perspektywy trawnika, jeśli młodsza siostra to najlepiej włożyć jej aparat do wózka, jeśli mój dom to tylko z ulubionym miśkiem na progu. Sfotografować można też wnętrze śmietnika, kwiatki babci Stefy, kapsel na chodniku i sąsiadkę wyglądającą z okna – przecież wszystko to jest ważne.
Działanie, wydarzenie, spotkanie
W fotografii – tej najprostszej, cyfrowej, wykonywanej przy użyciu zwykłych „małpek” a nie zaawansowanych lustrzanek – ważne jest, po pierwsze, działanie, dopiero potem – zdjęcie. To działanie indywidualne, kreatywne, swobodne, rozwijające aktywność twórczą rozumianą, przede wszystkim, jako „wyrażanie siebie” nieskrępowane z góry narzuconymi regułami. To również działanie pobudzające do refleksji, rozwijające wrażliwość, umożliwiające dzielenie się wrażeniami i emocjami, a tym samym będące okazją do spotkania i budowania więzi – z drugim człowiekiem, z miejscem, z samym sobą.
Fotografia wcale nie uczy patrzeć – uczy dostrzegać. Aparat wiszący na szyi to pretekst do poszukiwania, rozglądania się – zmusza bezrefleksyjnie prześlizgujący się wzrok, do zatrzymania. Zaczynając od siebie i swojego podwórka, szybko okaże się jak wiele jest na nim rzeczy ważnych – wartych sfotografowania – i jak wiele rzeczy nowych – wcześniej niedostrzeżonych. Fotografowanie własnego miejsca, najbliższych ludzi, zwykłej codzienności, ma nie tyle moc dowartościowywania, co uświadamiania wartości, która była w nich już wcześniej, ale ukryta pod codziennym pośpiechem, czy rutyną i nudą. Daje poczucie osobistej satysfakcji, a jednocześnie pozwala też dzielić się radością, dumą i wartością płynącą z efektów – młodzi fotografowie pokazując swoje zdjęcia rodzinie, kolegom, sąsiadom, przekazują im swój osobisty obraz bliskiego im wszystkim doświadczenia. Wspólne oglądanie zdjęć – na przykład w formie wystawy na płocie sąsiada, czy pokazu zorganizowanego w oparciu o prześcieradło, trzepak, muzykę i pożyczony rzutnik – to okazja do spotkania małych i dużych, wymiany myśli, wrażeń, do zobaczenia tego, co najcenniejsze, bo nasze.
Fotografia to nie tylko spotkanie i nawiązanie relacji z miejscem, przestrzenią – to także okazja do poznawania innych ludzi – zarówno tych bliskich, jak i całkiem nieznajomych. Fotograficzny portret może stać się pretekstem do opowieści – o przeszłości, o pasji, o codziennej pracy, o marzeniach i ulubionych słowach. Jego wykonywanie bywa sytuacją bardzo osobistą – wymaga wzajemnego zaufania, uczy odpowiedzialności. Młody fotograf robiąc zdjęcie listonoszowi, najstarszemu mieszkańcowi miasteczka, czy najlepszemu przyjacielowi, zostaje wpuszczony do ich prywatnego świata – ma okazję otworzyć się na potrzeby, oczekiwania i opowieść fotografowanej osoby. W efekcie tego spotkania powstaje zdjęcie, które wracając do fotografowanego w postaci prezentu, czy jednej z fotografii prezentowanych na wystawie, zamyka proces obustronnie wzbogacającej wymiany.
Odszukać i stworzyć
Fotografowanie ma moc budowania więzi także z tym, co nieznane lub odległe. Stare zdjęcia odszukiwane w albumach sąsiadów i członków rodziny, mogą stać się pretekstem do odkrywania własnej historii – odszukiwania zapomnianych miejsc, dawnych zwyczajów, historii przodków - przywracania pamięci. Fotografia nie tylko zatrzymuje – może też ożywiać to, co zostało utrwalone kiedyś – przeciągać nitkę pomiędzy tym co dawne, a tym co dzisiejsze.
To przypomina o kreacyjnej funkcji fotografii, która pozwala nie tylko opisywać świat, ale także stwarzać go po swojemu – o ile dokumentacja rozwija wrażliwość spojrzenia, daje okazję do poznawania ludzi i miejsc, o tyle kreacja to możliwość uruchomienia wyobraźni – dzięki niej zdjęcie może być dopiero punktem wyjścia do plastycznych, czy graficznych przetworzeń nadających mu całkiem nowe znaczenia. Czasami, aby uruchomić myślenie o fotografii jako o kreacji, wystarczy zadać odpowiednie pytanie: czy można sfotografować coś, czego nie widać? Jak sfotografujesz swoje marzenie? Albo najważniejsze słowo? Czy można sfotografować swój sen? Powstają wtedy zdjęcia abstrakcyjne, symboliczne, czasami ocierającej się o teatr, czasami grające iluzją, a czasami takie, które udowadniają, że wystarczy jedynie spojrzeć inaczej na to, co widać, aby pokazać to, co niewidzialne.
Czytanie obrazów
Fotografia od dawna nie jest już działaniem odświętnym. Szeroka dostępność aparatów i wszechobecność fotograficznych obrazów, w połączeniu z wciąż rozwijającymi się możliwościami Internetu, sprawiają, że konieczne staje się uczenie ich świadomego używania i odczytywania – warto się zastanowić przy jakiej okazji tego typu praktyczną wiedzę i umiejętności można dzieciom przekazywać: czy tylko przez zajęcia dodatkowe skierowane jedynie do pasjonatów? Domy kultury i szkolne kółka zainteresowań, jeśli w ogóle oferują zajęcia fotograficzne, to raczej jako możliwość rozwinięcia hobby – stricte „artystycznego” – starszej młodzieży. Owszem, istnieją ciekawe projekty, inicjatywy skierowane do dzieci, opierające się głównie o kreatywne i świadome wykorzystywanie fotografii - jednak wciąż jest ich stosunkowo niewiele. Może warto byłoby pomyśleć o włączeniu działań związanych z fotografią do szkolnego programu zajęć plastyki, informatyki, wiedzy o społeczeństwie? A może aparat fotograficzny, jako narzędzie pomagające poznawać siebie i rzeczywistość, powinien być obecny w szkole od samego początku, twórczo towarzyszyć także najmłodszym? Samodzielne robienie zdjęć pomaga dzieciom oswoić wizualny charakter współczesnego świata – poprzez swobodne, ale wymagające ciągłych wyborów działanie, uczy, że obrazów nie należy się bać, ani bezgranicznie im ufać, że warto natomiast używać ich – z czasem coraz bardziej świadomie – jako narzędzia komunikacji, sposobu badania świata, wyrażanie siebie i poznawania innych.

Zaraz biegnę do biblioteki, w której jest galeria. Czekają tam na mnie stare telefony, radia, butelki po mleku i oczywiście zdjęcia. Też stare.
Bo my nie tylko fotografujemy, ale też wyciągamy z szuflady okurzone fotografie.
Właśnie montujemy kolejną wystawę.
Tym razem są to zdjęcia z czasów PRL. Z Szydłowca oczywiście.
W piątek otwarcie wystawy „Koniu polski! Bierz przykład z konia radzieckiego!” . Na początku miały to być same fotografie, a poczęstunek na wernisażu miał być podany w naczyniach GS. Zbierając jednak talerze i proste szklanki z koszyczkami, okazało się, że ludzie zaczęli przynosić inne ciekawe przedmioty. Telefon, stary magnetofon, taki z jakim chodził Laskowik, kartki na mięso, talony, koszula non iron, kożuch. Bardzo dużo tego. Machina nakręciła się sama. I tak fotografia stała się inspiracją do powrotu w przeszłość. Okazuje się, że ludzie z sentymentem wspominają czasy słusznie minione.
Ale zanim piątek, to wcześniej była niedziela. Marta przygotowała dwa monidła. Sklepowa i facet z medalami w klapie. A my z tymi monidłami pod pachami powędrowaliśmy pod Kościół, żeby ludzie wychodzący z mszy św. mogli się sfotografować. Oczywiście podczas „akcji” słyszeliśmy wypowiedzi typu „ nie, ja to nie, bo klisza pęknie” , „ później, bo teraz się spóźnię” i mój ulubiony: „na co wy tu zbieracie?” . Jest opór w ludziach przed zabawą. Przed fotografowaniem się. Ale znaleźli się też śmiałkowie, którzy wcielali się w postacie z epoki szklanych butelek na mleko i pepsi.
W piątek będziemy puszczać te slajdy.

W 2002 roku założyliśmy grupę fotograficzną. Zakładaliśmy ją, nie mając żadnego doświadczenia ani w fotografowaniu, ani w animacji kultury. Fotografia połączyła nas podczas warsztatów prowadzonych przez Warszawiaków. Gdy już wrócili do stolicy, a my zostaliśmy sami na naszym podwórku, postanowiliśmy zacząć działać. Nikt z nas nigdy nie brał udziału w konkursach, przeglądach, ocenach. Fotografujemy bo lubimy. To co robimy, robimy przede wszystkim dla siebie.
Grupę stanowiły na początku głównie dzieciaki, kilku studentów i Pan Wiesiek.
Pan Wiesiek, żywa ikona fotografii w Szydłowcu. To on wprowadzał nas w tajniki fotografii. To On, prowadził nas do ciemni i czarował. To co tam widzieliśmy było po prostu magią. Zachwycały nas wyłaniające się czarno białe obrazy z czystej kartki zanurzonej w wywoływaczu. Zaczynaliśmy od zenitów i fotografii analogowej. Cyfrówka to był odległy temat. Fotografia pomogła nam się zintegrować. Były ciekawe rozmowy w ciemni, poszukiwanie wciąż nowych fotograficznych wyzwań.

Nazwaliśmy się „Młodzi,piękni i bez przyszłości?“. Któregoś dnia popatrzyłam na nas i palnęłam: „młodzi,piękni i bez przyszłości!!!!“. Przyjęło się. Dodaliśmy jeszcze tylko „?“ na końcu,żeby pozostawić sobie nadzieję. To był czas dużego bezrobocia.

Zaczynaliśmy od trudnych tematów. Pierwszym była „Fotograficzna ballada o bezrobociu w Szydłowcu“. Wiedzieliśmy,ze chcemy zrobić projekt fotograficzny, ale nie mieliśmy pomysłu. W końcu stwierdziliśmy,że trzeba opowiedzieć o czymś, co dotyczy nas bezpośrednio. Długo tematu nie trzeba było szukać. Zdjęcia były rewelacyjne. Wszystkie zrobione analogowo. Czarno-białe, co potęgowało wrażenie naszej smutnej rzeczywistości. Równolegle zorganizowaliśmy wystawę „Szydłowiecki pejzaż“, bo piękne zdjęcia miejsca, w którym mieszkamy, też powstawały, więc szkoda było je zamknąć w szufladzie.
Po pierwszym projekcie ruszyła lawina. Zorganizowaliśmy mnóstwo wystaw, happeningów, warsztatów, plenerów.
Najciekawsze projekty, przynoszące nam najwięcej radości, to te kiedy odbiorcy stawali się uczestnikami.

„Mrówka na półmisku czyli fotografia tego śmego i tego owego” happening zorganizowany w jednym z szydłowieckich pubów wziął się z chęci wyjścia do ludzi. Mieliśmy dosyć tego ,że niewiele osób przychodziło na nasze wystawy. A tak zawsze zapraszaliśmy. Tak nęciliśmy. W końcu wyszliśmy z murów zamkowej galerii.
W pubie wywiesiliśmy śmieszne zdjęcia. Na plakatach prosiliśmy o przyniesienie swoich wesołych fotografii ( o dziwo, ludzie przynosili). Na miejscu przechadzaliśmy się między ludźmi i robiliśmy im zdjęcia, które po jakimś czasie wyświetlaliśmy. Wtedy po raz pierwszy zobaczyliśmy ile fotografia przynosi radości innym.
Ten wieczór zainspirował nas do zróżnicowania działań.

„Dziewczyna 76 + 30” głównie zainteresowało kobiety po pięćdziesiątce.
W słoneczną niedzielę wywiesiliśmy zdjęcia kobiet z roku 1976. W latach siedemdziesiątych w Szydłowcu istniał klub fotograficzny Jupiter ’72. Członkowie tego klubu w 1976 roku wyszli na ulice Szydłowca i robili zdjęcia dziewczynom. Po jakimś czasie zdjęcia wywiesili na skwerze. Gdy je wygrzebaliśmy spod sterty kurzu i zaczęliśmy przeglądać okazało się, że wiele z tych kobiet rozpoznajemy. 30 lat po akcji Klubu Jupiter ’72, zdjęcia kobiet z roku 1976 znów zawisły na skwerze w Szydłowcu. Pani Olesińska odnalazła się na zdjęciu i dostała je od nas w prezencie.
Tej niedzieli fotografowaliśmy dziewczyny współczesne. Wieczorem na dziedzińcu zamkowym zorganizowaliśmy pokaz slajdów. I znów cały dzień spędziliśmy przyjemnie, i w naszym mniemaniu pożytecznie.

Dzięki fotografii odkrywamy też historię miejsca, z którego się wywodzimy. Wzięliśmy dwa razy udział w projekcie Dla Tolerancji Fundacji Batorego i Towarzystwa Inicjatyw Twórczych ę. Odkrywaliśmy polsko – żydowską historię Szydłowca. Stworzyliśmy stronę www.pewnahistoria.com.

Fotografia jest dla nas sposobem na życie. W tak małym mieście, gdzie propozycji kulturalnych jest bardzo mało. W mieście, w którym brak jest kina, nie wspominając o teatrze czy sali widowiskowej, my fotografią oddychamy. Uczymy się jej, bawimy się nią. Jest motywacją. Inspiruje nas do tworzenia rzeczywistości. Jest okazją do spotkań. Dzięki niej natrafiamy na ciekawych ludzi, jak np. Tadeusza Rolke. Poprzez fotografię przechodzimy do innych obszarów kultury. Spotykamy się na seansach filmowych, organizujemy warsztaty filmowe. Teraz chcemy fotografię i film wykorzystać w teatrze.

Sformalizowaliśmy się. Jesteśmy stowarzyszeniem. Towarzystwo Aktywnych Kulturalnie PROJEKTORIAT.
Wciąż się rozwijamy, nie narzekamy jak inni, że w Szydłowcu nie ma co robić.

Właśnie muszę już biec do biblioteki…