Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Rekomendacje

3.2. Zmiany struktury organizacyjnej służby konserwatorskiej po roku 1989

A. 1 I 1991 r. rozpoczęła działalność Państwowa Służba Ochrony Zabytków (PSOZ) jako specjalna administracja rządowa do spraw ochrony zabytków 24 – „rodzaj urzędu centralnego wewnątrzresortowego” 25. GKZ w randze dyrektora departamentu, powoływanego i odwoływanego przez ministra, zgodnie z przepisem ustawy kierował PSOZ, działając jako ustawowy przedstawiciel – jak wówczas interpretowano – ministra. GKZ realizował swoje zadania przy pomocy Biura Ochrony Dóbr Kultury i Muzeów PSOZ. GKZ był organem administracyjnym II instancji postępowania w sprawach ochrony dóbr kultury. PSOZ działała przy ministrze.

Każdy z 49 wojewódzkich konserwatorów zabytków był powoływany i odwoływany przez ministra po zasięgnięciu opinii wojewody. Kierował wojewódzkim oddziałem PSOZ, funkcjonującym jako administracja niezespolona, poza urzędem wojewody. Wojewódzki konserwator zabytków miał status terenowego organu w sprawach ochrony jako I instancja. Zwiększyła się jego samodzielność i niezawisłość w podejmowaniu decyzji administracyjnych i finansowych, co miało i ma znaczenie, zważywszy na presję inwestycyjną, często nie sprzyjającą zabytkom.

Wojewoda jako reprezentant rządu miał uprawnienia koordynacyjne w stosunku do wojewódzkiego konserwatora zabytków , który jednak decyzje administracyjne podejmował samodzielnie. Wojewoda mógł ze środków budżetowych finansować prace przy zabytkach ruchomych oraz badania archeologiczne, po uzyskaniu przez inwestora zezwolenia wydanego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków .

GKZ i PSOZ były wspomagane przez wyspecjalizowane w zakresie ochrony dóbr kultury centralne instytucje kultury, dla których organizatorem był minister. GKZ nadzorował działalność tych instytucji i koordynował ich program z działalnością PSOZ pod względem tworzenia systemów informacji o zabytkach i wspólnych szkoleń. Były to Ośrodek Dokumentacji Zabytków (ODZ) w Warszawie i jego dwanaście Regionalnych Ośrodków Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych w Warszawie oraz Zarząd Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych, przekształcony w 2004 r. w Krajowy Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Działał również Międzyresortowy Zespół do spraw Rewaloryzacji Miast i Zespołów Staromiejskich.

PSOZ i dwanaście ośrodków regionalnych ODZ powstały na bazie rozproszonej organizacji z okresu PRL, składającej się z biur dokumentacji zabytków w każdym z województw, będących pomocniczymi instytucjami dla najczęściej dwu- lub trzyosobowych zespołów z wojewódzkim konserwatorem zabytków na czele, który działał w imieniu wojewody w randze zastępcy dyrektora wydziału kultury w urzędzie wojewódzkim. Rangę wkz obniżyła reforma z 1983 r. W siedmiu województwach do PSOZ wcielono wojewódzkie ośrodki archeologiczno-konserwatorskie, działające jak wspomniane biura. Konieczność wzmocnienia służby postulowano od połowy lat osiemdziesiątych XX wieku, włączając ten dezyderat do planów zmian w administracji publicznej 26.

B. 1 X 1996 r. PSOZ został zespolony z wojewódzką administracją rządową. Organem ochrony dóbr kultury został ponownie wojewoda. Wkz wykonywał kompetencje i zadania w jego imieniu na podstawie ustawowego upoważnienia, kierując jednocześnie wojewódzkim oddziałem PSOZ27 . Powielono w ten sposób relację kompetencyjną, znaną w okresie 1990–1999, kiedy GKZ z ustawowego upoważnienia działał w imieniu ministra, pełniąc de facto funkcję centralnego organu administracji z obsługą w wyodrębnionej z ministerstwa jednostce, w 1996 r. nazwaną Biurem Ochrony Zabytków PSOZ. Wojewódzki konserwator zabytków mógł też otrzymać upoważnienie wojewody do wykonywania w zakresie ochrony dóbr kultury dodatkowych kompetencji i zadań wymienionych w innych ustawach niż w ustawa o ochronie dóbr kultury. Odtąd GKZ negocjował z wojewodami stan zaopatrzenia finansowego wojewódzkiego oddziału PSOZ oraz powoływanie i odwoływanie wojewódzkiego konserwatora zabytków przez wojewodę w porozumieniu z ministrem. GKZ utracił wówczas na rzecz wiceministra kultury wpływ instytucji wymienionych w punkcie A. Stan ten trwał aż do połowy 2002 r. W 1995 r. powstała kolejna wyspecjalizowana instytucja Ośrodek Ratowniczych Badań Archeologicznych.

C. 1 I 1999 r. Służba Ochrony Zabytków (SOZ) zastąpiła PSOZ. Dostosowano ją do nowej struktury administracyjnej kraju i tzw. ustaw ustrojowych 28. Wzmocniono pozycję wojewódzkiego konserwatora zabytków , GKZ zaś stał się centralnym organem administracji rządowej z własnym, odrębnym urzędem, za pomocą którego kierował służbą pod względem merytorycznym. We wszystkich miastach, które utraciły status województwa, zachowano zlikwidowane wojewódzkie oddziały SOZ jako delegatury wojewódzkich oddziałów SOZ, tworząc ponadto dwie w Ełku i Sandomierzu. Stan ten utrzymuje się do dzisiaj. Inne zmiany ustawy wynikły między innymi z uchwalenia ustawy z dnia 21 XI 1996 r. o muzeach 29 i dostosowania do wymogów Konstytucji RP ustaw zawierających upoważnienia do wydania aktów wykonawczych 30. Minister został naczelnym organem ochrony dóbr kultury, czyli sprawował naczelny nad nią nadzór. GKZ był powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra, który również powoływał i odwoływał zastępcę GKZ na wniosek GKZ. Wojewoda wykonywał kompetencje i zadania przy pomocy wojewódzkiego konserwatora zabytków, którego powoływał i odwoływał na wniosek lub za zgodą GKZ. Wojewódzki konserwator zabytków z mógł upoważnić kierownika delegatury do prowadzenia spraw i wydawania na terenie swojego działania decyzji administracyjnych. Ponadto wojewoda, za zgodą lub na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków, mógł powierzyć w drodze porozumienia prowadzenie spraw z zakresu właściwości wkz gminom i powiatom, związkom gmin i powiatów, a także dyrektorom muzeów, bibliotek lub specjalistycznych jednostek organizacyjnych powołanych w celu ochrony dóbr kultury.

Zakres przedmiotowy działania i rolę ministra określiły ramowo wciąż aktualne przepisy ustawy z dnia 4 IX 1997 r. o działach administracji rządowej 31 i ustawy z dnia 8 VIII 1996 r. o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz o zakresie działania ministrów 32. Pierwsza z nich ustaliła nazwy i zakres rzeczowy działów administracji rządowej oraz właściwości kierujących nimi ministrów. Minister, kierując takim działem, jest zobowiązany do inicjowania i opracowywania polityki rządu w odniesieniu do tego działu oraz do przedkładania Radzie Ministrów odpowiednich projektów aktów polityki w określonej dziedzinie do przyjęcia i realizacji. Minister koordynuje realizację tej polityki przez inne organy administracji rządowej, a ustawy kompetencyjne określają jego szczegółowe kompetencje. W przypadku działu „kultura i ochrona dziedzictwa narodowego” jest to naczelny nadzór nad ochroną bez uszczegółowienia jego zakresu i form sprawowania. GKZ w tym ujęciu był pełnym partnerem dla wojewodów w ustalaniu zasad i warunków funkcjonowania wo PSOZ, co było w miarę możliwości realizowane w okresie 1999–2002.

Jednym z wyników reformy było rozdzielenie kompetencji i zadań ministra i GKZ, co miało odciążyć ministra od zajmowania się szczegółowymi postępowaniami administracyjnymi, rozstrzygnięciami merytorycznymi dotyczącymi procesów konserwacji, problemami technologicznymi, skargami, w tym do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnioskami, interwencjami, rozliczeniami finansowymi itd. Relacja ta była ukształtowana podobnie jak w przypadkach wielu innych naczelnych i centralnych organów administracji rządowej, kierujących podobnymi służbami. W ten sposób miała wzrosnąć operatywność Rady Ministrów i jej członków, których głównym zadaniem było formułowanie polityki w danych, ważnych społecznie obszarach problemowych. Jeśli Rada Ministrów nie formułuje polityki w danym zakresie, to oznacza, że jedynym zakresem działania organów administracji jest bieżące wykonywanie kompetencji i zadań określonych dla nich w ustawach. Dlatego można mówić, że ochrona w tym zakresie była apolityczna, obowiązywała personalna odpowiedzialność GKZ za wykonywanie kompetencji i zadań określonych w przepisach prawa, zwłaszcza kierowanie służbą i aktywność legislacyjną w sferze koncepcyjnej.

GKZ w stosunku do wojewódzkiego konserwatora zabytków i wojewódzkiego oddziału SOZ był zwierzchnikiem merytorycznym w zakresie realizacji zadań ochrony, przy zachowaniu instancyjnej relacji w postępowaniu administracyjnym, odpowiednio do właściwości organów. Do kompetencji i zadań GKZ należało w szczególności:

• wykonywanie zadań ministra wynikających z realizacji polityki rządu w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego państwa,
• opracowywanie krajowych programów konserwacji zabytków i sprawowanie nadzoru nad ich realizacją oraz wykonywanie niektórych zadań,
• organizowanie i prowadzenie kontroli w zakresie ochrony,
• dokonywanie dla SOZ ocen i analiz badań architektonicznych i technologicznych, prac konserwatorskich i robót budowlanych przy zabytkach oraz badań archeologicznych.

Pod względem organizacyjnym wojewódzki konserwator zabytków był pracownikiem wojewody, który sprawuje nad nim również funkcje kontrolne w zakresie formalnej prawidłowości funkcjonowania wojewódzkiego oddziału SOZ i politycznej odpowiedzialności za wykonywanie polityki rządu. Wykonywał ponadto zadania przewidziane dla dyrektora generalnego urzędu w odniesieniu do pracowników korpusu służby cywilnej w wojewódzkim oddziale SOZ33 .

D. 1 VII 2002 r. GKZ utracił status centralnego organu administracji. Wyznaczono mu pozycję sekretarza lub podsekretarza stanu w ministerstwie. Zlikwidowano Urząd GKZ, wcielając do ministerstwa jako Departament Ochrony Zabytków 34. GKZ wykonywał kompetencje w imieniu ministra na podstawie ustawowego upoważnienia, podobnie jak wojewódzki konserwator zabytków w imieniu wojewody. Inne istotne zmiany w funkcjonowaniu SOZ nie nastąpiły. Pojawił się jednocześnie pogląd, iż nowe umocowanie GKZ oznacza podniesienie jego rangi, ponieważ wcześniej miał status kierownika urzędu centralnego. Uznano także, że nastąpiło upolitycznienie stanowiska, ponieważ nie określono wymogów, jakie spełniać powinna piastująca je osoba 35.

E. W październiku 2003 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 23 VII 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami36na miejsce ustawy z 1962 r. W praktyce zachowano strukturę organizacyjną i wcześniejsze relacje kompetencyjne. Wojewódzkie oddziały SOZ zastąpiono wojewódzkimi urzędami ochrony zabytków (wuoz).

.......................................................................................
24 Ustawa z dnia 19 VII 1990 r. o zmianie ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U. nr 56, poz. 322)
25 Syntetyczna informacja o organizacji służ ochrony zabytków z dnia 27 X 1993 r., oprac. GKZ, s. 1
26Por. Ocena stanu ochrony dóbr kultury – program działań do 2000 roku, Warszawa 1988,
s. 12–13.
27 Z dniem 1 X 1996 r. weszły w życie postanowienia ustawy z dnia 8 VIII 1996 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące funkcjonowanie gospodarki i administracji publicznej (Dz.U. nr 106, poz. 497).
28 Ustawa z dnia 24 VII 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej — w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. nr 106, poz. 668). Jednolity tekst Ustawy o ochronie dóbr kultury zawierało obwieszczenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 12 XI 1999 r. (Dz.U. nr 98, poz. 1150).
29 Dz.U. z 1997 r., nr 5, poz. 24.
30 Ustawa z dnia 22 XII 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 120, poz. 1268, art. 9).
31 Dz.U. nr 141, poz. 943, z późn. zm.
32 Dz.U. nr 106, poz. 492, z późn. zm.
33 Art. 20 ust. 4 ustawy z dnia 18 XII 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 49, poz. 483, z późn. zm.).
34 Ustawa z dnia 1 III 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 25, poz. 253, z późn. zm.).
35 Por. A. Soldani, D. Jankowski, Zabytki. Ochrona i opieka. Praktyczny komentarz do nowej ustawy. Tekst ustawy z dnia 23 lipca 2003 r., Zielona Góra 2004, s. 114–115.
36 Dz.U. nr 162, poz. 1568, z późn. zm.

« Czerwiec 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo