4.4. Służby konserwatorskie w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego

Najważniejsze rekomendowane kierunki działania to:

1. Ustawowe wzmocnienie pozycji zawodowej liderów instytucji ochrony zabytków przez określenie, dokładniejsze niż obecnie, wymogów, jakimi powinni się odznaczać GKZ, wojewódzki konserwator zabytków , jego zastępca, kierownik delegatury i, analogicznie, konserwatorzy w strukturach jednostek samorządu terytorialnego, a także dyrektorzy, ich zastępcy i pracownicy podstawowi rządowych instytucji wyspecjalizowanych w ochronie zabytków.

2. Ustawowe ustalenie ścieżek kariery zawodowej w rządowej i samorządowej służbie konserwatorskiej i rządowych instytucjach wyspecjalizowanych w ochronie zabytków, systemu ewaluacji i konkursowego naboru na stanowiska, łącznie z kadencyjnością GKZ i wojewódzkich konserwatorów zabytków (np. na 7 lat, ponieważ społeczeństwa nie stać na inwestowanie w wykształcenie zbyt wielu wysokiej klasy liderów zawodowych).

3. Ustalenie systemu edukacji zawodowej pracowników jednostek wyżej wymienionych, dostępnego dla osób postronnych w celu zachowania konkurencji zawodowej.

4. Wprowadzenie w końcu programów ochrony zabytków do polityki konserwatorskiej (program krajowy itd.), co jest wymogiem ustawowym od 2003 r., a także stworzenie systemu ewaluacji tych programów i mechanizmów korygujących. Programy i ich części powinny być autoryzowane, zgodnie z zasadami personalizowania polityki, tj. merytorycznej i osobistej odpowiedzialności.

5. Wprowadzenie systemu informacji publicznej o ochronie zabytków (organizacji służby, jej uprawnieniach i obowiązkach, programach działania, dobrych i złych przykładach konserwacji i utrzymania zabytków).

6. Jeśli po raz kolejny reorganizować służbę, to tylko wtedy, kiedy będzie ona oceniona pod względem ilościowym i jakościowym jako instrument administracyjny i inspekcyjny, zawsze merytoryczny w ochronie zabytków.

7. GKZ powinien zajmować się wyłącznie ochroną zabytków. W ten sposób zwiększy się jego merytoryczna zdolność do stawiania i rozstrzygania problemów związanych z ochroną zabytków, jej programowaniem i zarządzaniem służbami konserwatorskimi.

8. Uczytelnienie relacji między specjalistami ochrony zabytków a specjalistami wspomagającymi opiekę nad zabytkami powinno prowadzić do wzmocnienia merytorycznego pracowników służby i jej uniezależnienia od przedstawicieli klientelizmu korporacyjnego. Należy zmodernizować relację służby z wykonawcami wszelkich prac przy zabytkach, aby ich wpływ na ochronę nie miał charakteru protekcjonalistycznego i nie wpływał na jakość obowiązków służbowych (nadzór, ocena jakości itd.).

Warto podkreślać przy każdej okazji rozróżnienie między ochroną i opieką oraz wyraźną różnicę między działaniami wspomagającymi ochronę a działaniami z zakresu opieki. Inwestor nie chroni zabytku, lecz sprawuje opiekę nad zabytkiem. Architekci, archeolodzy, konserwatorzy i restauratorzy uczestniczą w sprawowaniu opieki w sposób określony w pozwoleniach wojewódzkiego konserwatora zabytków .

Instytucje wyspecjalizowane w sprawowaniu opieki nad zabytkami, dysponujące odpowiednim potencjałem intelektualnym i organizacyjnym, powinny otrzymywać uprawnienia wojewódzkiego konserwatora zabytków , przynajmniej niektóre, w zakresie ochrony zabytków w drodze porozumienia wojewody i dyrektora takiej instytucji (na wniosek wkz), co ułatwia funkcjonowanie służby.

9. Rekomendacja gorąca

Minister Kultury i GKZ wraz z MSWiA i wojewodami powinni:
– ustalić zasady sporządzenia raportu o stanie funkcjonalnym służby konserwatorskiej,
– na bieżąco ocenić możliwości jak najszybszego wdrożenia przynajmniej niektórych działań naprawczych i wprowadzić je w życie z nową ustawą budżetową.