2.6.4.5. „Krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”

Art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 23 VII 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami określa kompetencje Rady Ministrów do uchwalenia na wniosek ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”. Przepis ten nie zakreśla żadnego terminu, w którym Prezes Rady Ministrów jest zobowiązany do spowodowania podjęcia uchwały w powyższej sprawie. Niewypowiedzenie się w powyższej kwestii przez ministrów na żądanie premiera w sytuacji, gdy zostali zobowiązani do zajęcia stanowiska w ramach działów administracji rządowej, którymi kierują, skutkuje ich odpowiedzialnością wobec Prezesa Rady Ministrów. Niezajęcie się sprawą przez Prezesa Rady Ministrów może spowodować odpowiedzialność polityczną premiera wobec Sejmu, a w sytuacji gdy wskutek jego inercji nastąpi pogorszenie stanu dziedzictwa narodowego lub jego zniszczenie, spowodowane brakiem programu krajowego, może spowodować także odpowiedzialność o charakterze prawnokarnym. W myśl art. 146 przywoływanej ustawy minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego został zobowiązany do opracowania krajowego programu ochrony zabytków i opiece nad zabytkami w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie tej regulacji ustawowej. Przepis ten należy interpretować w powiązaniu z treścią art. 86 ust. 1 tej ustawy, że opracowanie programu jest dokonane w celu przedłożenia go następnie Radzie Ministrów. Niedopełnienie tego obowiązku skutkować może odpowiedzialnością polityczną i prawnokarną, analogicznie jak w przypadku związanym z interpretacją art. 86 ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Nowa Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami przyjęta przez Sejm 23 VII 2003 r. w bardzo ograniczonym zakresie stwarza podstawy budowy nowego modelu ochrony zabytków w Polsce. W ustawie zostały wprowadzone nowe pojęcia prawa materialnego, które w sposób znaczący poszerzą pole ochrony dziedzictwa kulturowego. W jej rozumieniu stanowi ono nie tylko spuściznę narodową, ale jest elementem wspólnego dorobku społeczeństwa europejskiego. Do nowych pojęć należy zaliczyć „parki kulturowe”, z którymi zostały powiązane konkretne instytucjonalne mechanizmy ochrony.

Na tym tle podkreślenia wymaga znaczące poszerzenie pola ochrony dziedzictwa kulturalnego także o niematerialne dobra kultury, co stanowi wyraz realizacji wniosków środowisk konserwatorskich o uwzględnienie tych wartości w ochronie dóbr kultury jako elementu dziedzictwa narodowego.

Nowa ustawa w nowoczesny sposób porządkuje na gruncie polskim problematykę współczesnej doktryny konserwatorskiej, jednak nie rozstrzyga zasadniczej kwestii związanej z konieczną zmianą prawnofinansowych aspektów ochrony zabytków w Polsce. Co charakterystyczne, takie mechanizmy proponowano w pierwotnym projekcie ustawy z dnia 11 I 1999 r. przygotowanym przez Urząd Generalnego Konserwatora Zabytków²⁰.

W szczególności w Polsce nie istnieje żaden system ulg podatkowych determinujących rzeczywistą ochronę dóbr kultury. Jednocześnie w ostatnich latach w zasadzie załamał się system budżetowego finansowania ochrony zabytków w Polsce. W dalszym ciągu pozostaje więc rażąca asymetria między systemem ochrony zasobów przyrodniczych opartym na mechanizmie Funduszu Ochrony Środowiska a obszarem ochrony zabytków, w którym brak takiego mechanizmu. Proponowany w projekcie ustawy z roku 1999 Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków miał w zasadniczy sposób zwiększyć skuteczność i siłę Generalnego Konserwatora Zabytków. Przez wprowadzenie odpisu podatkowego od usług turystycznych mógł stać się instrumentem nowej filozofii ochrony dziedzictwa w Polsce, opartej na aktywnym zarządzaniu potencjałem dziedzictwa. Kwestia ta pozostaje więc dzisiaj jednym z pierwszoplanowych czekających na realizację celów polityki państwa.