2.6.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego wobec członkowstwa RP w Unii Europejskiej

Na kształt systemu prawnego ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce ma wpływ także nasze członkowstwo w Unii Europejskiej, która problematykę ochrony wspólnego dziedzictwa kulturowego i dziedzictwa poszczególnych państw uregulowała w normach traktatowych. W Tytule XII („Kultura”) Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską [TWE] nie tylko zaakcentowano „autonomiczność” różnorodnych kultur narodowych, ale także nałożono na Wspólnotę obowiązek wspierania działań dotyczących wspólnego europejskiego dziedzictwa kulturowego, wyłączając zarazem sferę kultury spod mechanizmów o charakterze władczym, unifikującym i ujednolicającym i akcentując dobrowolność działania w tej dziedzinie poszczególnych państw członkowskich. W myśl art. 151 TWE: „Wspólnota przyczynia się do rozkwitu kultur Państw Członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego” (ust. 1), a „Działanie Wspólnoty zmierza do zachęcania do współpracy między Państwami Członkowskimi oraz, jeśli to niezbędne, do wspierania i uzupełniania ich działań w następujących dziedzinach: – pogłębiania wiedzy oraz upowszechniania kultury i historii narodów europejskich; – zachowania i ochrony dziedzictwa kulturowego o znaczeniu europejskim; – niehandlowej wymiany kulturalnej; – twórczości artystycznej i literackiej, włącznie z sektorem audiowizualnym” (ust. 2). Osiągnięciu tych celów ma służyć „współpraca z państwami trzecimi oraz z kompetentnymi organizacjami międzynarodowymi w dziedzinie kultury, zwłaszcza z Radą Europy” (ust. 3).

Art. 151 ust. 4 omawianego Traktatu wprowadził też generalną zasadę uwzględniania aspektów kulturalnych, zgodnie z którą:

„Wspólnota uwzględnia aspekty kulturalne w swoim działaniu na podstawie innych postanowień niniejszego Traktatu, zwłaszcza w celu poszanowania i popierania różnorodności jej kultur”.

Odstąpienie od instrumentów władczych wyraźnie wynika z brzmienia art. 151 ust. 5:

„Aby przyczynić się do osiągnięcia celów określonych w niniejszym artykule, Rada przyjmuje: – środki zachęcające, z wyłączeniem jakiejkolwiek harmonizacji przepisów ustawowych i wykonawczych Państw Członkowskich, stanowiąc zgodnie z procedurą określoną w artykule 251 i po konsultacji z Komitetem Regionów; Rada stanowi jednomyślnie w toku całej procedury określonej w artykule 251; – zalecenia, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji”.

Normy te świadczą o tym, że ochrona europejskiego dziedzictwa kulturowego należy do istotnych celów i zadań Unii Europejskiej. W tym kontekście trzeba podkreślić, że Polska w niewystarczającym stopniu stosuje się do standardów Unii w zakresie ładu przestrzennego i polityki przestrzennej, co w szczególności odnosi się do organów jednostek samorządu terytorialnego zlokalizowanych na szczeblu gmin.