Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Rys historyczny polskiej kinematografii

1.2. Zmiany organizacyjne i prawne dokonane w latach 1989-2005

Rzeczywista transformacja kinematografii, która przebiega nierytmicznie i trwa do dnia dzisiejszego, zaczęła się po czerwcowych wyborach w 1989 r., które zapoczątkowały zasadnicze zmiany ustrojowe, administracyjne i gospodarcze, najpierw niejasno określone, ale po rozpadzie ZSRR zdecydowanie prodemokratyczne, prozachodnie i prorynkowe. Przebiegała ona w kilku etapach: pierwszy trwał do 1992 r., drugi – do 2000, gdy Sejm RP uchwalił ustawę: Prawo działalności gospodarczej, trzeci – do uchwalenia Ustawy o kinematografii w 2005 r..

W pierwszym okresie w kinematografii ciągle dominowały instytucje państwowe. Propozycje zmian na tym obszarze kultury zaproponował Juliusz Burski, wiceprezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich na Forum tejże organizacji już 18-19 lutego 1989 r., czyli jeszcze w czasie trwania obrad Okrągłego Stołu (od 6 lutego do 5 kwietnia). W projekcie, który w środowisku twórczym określano jako „reforma reformy”, proponował wycofanie partii i państwa z zarządzania kinematografią, nakaz obowiązku dotowania przez państwo twórczości filmowej, stworzenie sprzyjającego rozwojowi kultury sytemu podatkowego i przekazanie odpowiedzialności za losy kultury audiowizualnej przedstawicielom środowisk, które ją tworzą. Zdaniem jego zwolenników wprowadzenie go w życie mogło nastąpić bardzo szybko, ponieważ wiązało się jedynie z nowelizacją aktów wykonawczych, ale właśnie ta okoliczność spowodowała, że reformowanie kinematografii stało się bardzo powolne, niekonsekwentne i niezwykle utrudnione, ponieważ w rezultacie łączenia starego systemu z nowym prawem powstało wiele sprzeczności.

J. Burski został 1 września 1989 r. pierwszym przewodniczącym Komitetu Kinematografii (KK) i rozpoczął przekształcanie kinematografii państwowej w przemysł, którego rozwój miał zostać sprzężony z mechanizmami gospodarki rynkowej. Od 1 października 9 Zespołów Filmowych przekształcono w Studia Filmowe, które dysponowały znaczną samodzielnością programowo-artystyczną i prawno-gospodarczą, a sprawy administracyjne powierzono Agencji Producentów Filmowych Sp. z.o.o. Poszerzanie swobód we wszystkich zakresach przemysłu filmowego stało się faktem, ale proces ten przebiegał bez jasno określonych planów, bez oparcia w spójnym planie czy wyrazistej wizji, w niezwykle dramatycznej sytuacji gospodarczo-ekonomicznej kraju i wstrząsany był napięciami, które pojawiały się w rezultacie sporów politycznych o koncepcję rozwoju państwa, o charakter i kształt demokratyzacji społeczeństwa.

W latach 1990-1994, gdy przewodniczącym KK był Waldemar Dąbrowski, starano się minimalizować rolę państwa w kształtowaniu przemysłu filmowego i kultury z nią związanej oraz przygotowywać podstawy do przekształcania kinematografii reżyserskiej w producencką, co przede wszystkim wymagało zmiany zasad finansowania. Formy transformacji zostały określone na początku 1991 r. w przyjętym przez KK dokumencie: Główne kierunki działalności w kinematografii w 1991 roku. Projekt programu, w którym założono zastąpienie w przyszłości KK Instytutem Sztuki Filmowej (mającym sprawować „pod nadzorem wiceministra kultury i sztuki państwowej mecenat poprzez podział dotacji finansowych oraz opiekę nad Filmoteką Narodową, Szkołą Filmową, a także wyspecjalizowanymi Agencjami”, s. 2), uczynienie z KK głównego dysponenta środków finansowych za pośrednictwem Agencji Produkcji Filmowej (w latach 1991-2004 miała ona znaczny udział w finansowaniu realizacji 251 filmów fabularnych i około 400 dokumentalnych, animowanych i oświatowych), Agencji Scenariuszowej (w ciągu dziesięciu lat: 1991-2001 podpisała ona 178 umów z autorami i 640 projektów producenckich) i Agencji Dystrybucji Filmowej (w latach 1991-1998 współfinansowała ona dystrybucję 138 filmów polskich i 73 zagranicznych), czyli wprowadzono 3 rodzaje dotacji: scenariuszową, produkcyjną i dystrybucyjną, dokonywanie podziału środków w drodze konkursu pakietów. Jednym z załączników do tego dokumentu był Projekt ochrony kultury filmowej.

W drugim etapie transformacji kinematografii wprowadzono nowy system jej funkcjonowania: „Zamiast finansować producentów, nadal w ogromnej większości państwowych, postanowiono, że państwowe pieniądze z budżetu ministerstwa kultury będą dofinansowywać konkretne projekty filmowe W taki sposób dostęp do źródła finansowania (współfinansowania) stał się bardziej demokratyczny i spełniający zasady zdrowej konkurencji. To rozwiązanie wykreowało w Polsce producenta filmowego z prawdziwego zdarzenia. Od tej chwili – z formalnego punktu widzenia – prawa producentów państwowych i prywatnych były takie same. W ciągu 2 następnych lat pojawiło się wiele prywatnych firm producenckich i choć nieliczne z nich przetrwały, system funkcjonuje praktycznie bez zmian” (RSK-K, s. 5.). Na rzecz takiego kierunku przemian podejmował inicjatywy i działania kolejny przewodniczący KK, Tadeusz Ścibor-Rylski (1994-2001).

Największą słabością tworzonej kinematografii był brak nowego prawa filmowego, mimo, że odbyły się dwie dyskusje sejmowe na jego temat. W 1991 r. analizowano projekt rządowy: Ustawy o zmianie ustawy o kinematografii i społeczny: Poselski projekt ustawy o kinematografii oraz o zmianie niektórych ustaw. W pierwszym akcentowano dostosowywanie samej kinematografii do nowej sytuacji całego prawa w Polsce oraz do specyfiki jej twórczo-przemysłowego charakteru. W drugim proponowano dostosowywać kinematografię do wielorakich wymogów wolnego rynku z jednoczesnym chronieniem jej narodowego charakteru w taki sposób, jak czynią to państwa Unii Europejskiej. Natomiast w 1999 r. rozpatrywano projekt społeczny: Ustawę o popieraniu twórczości filmowej i organizacji kinematografii oraz zmianie niektórych praw oraz projekt posła Tomasza Wełnickiego: Ustawa o kinematografii oraz o zmianie niektórych ustaw. W pierwszym, kontynuującym tezy sformułowane we wcześniejszym projekcie środowiskowym, postulowano głęboką reformę finansowania (utworzenie Funduszu Kinematografii), stworzenie zachęt do wspierania polskiej twórczości filmowej, „wprowadzenia narodowego systemu kontroli biletów kinowych” (E. Gębicka, 2006, s. 70). Autor drugiego projektu reprezentował przede wszystkim interesy dystrybutorów, postulował powołanie jako spółki Skarbu Państwa – Fundacji Kinematografii Polskiej oraz możliwość odliczania od podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym do 80% wydatków poniesionych w związku z produkcją i upowszechnieniem jednego filmu.

Przez całe dziesięciolecie KK kształtował rozwój polskiej kinematografii: miał wpływ na zdecydowaną większość produkcji filmowej, nadzorował ponad 20 instytucji filmowych. Drugim, obok KK producentem filmów kinowych była wówczas TVP SA, która w drugiej połowie dekady zaczęła ograniczać swoją rolę producenta do roli koproducenta. W latach 1994-2000 trzecim – co do wielkości wkładów – koproducentem była prywatna stacja telewizyjna Canal+ Polska. Od 1995 r. prywatna telewizja Polsat SA zobowiązywała się do udziału w koprodukcji co najmniej 2 filmów fabularnych rocznie. Współfinansowali również produkcję prywatni dystrybutorzy: Syrena Entertainment Group, ITI Cinema, Best Film i Vision. W latach 1991-1996 rocznie 9 polskich filmów fabularnych powstawało w koprodukcji międzynarodowej, w następnych latach trochę mniej. Do marca 2000 r. KK podpisał 1639 upoważnień do działalności producenckiej, ale na rynku audiowizualnym zaistniało jedynie 317 firm (K. Lubelska, 2000, s. 45).

Zdemonopolizowano wtedy również proces zakupu licencji. W 1990 r. zlikwidowano Centralę Dystrybucji Filmów, zastępując ją 7 niezależnymi, konkurującymi ze sobą, wielozakładowymi instytucjami dystrybucji filmów. Były to: Apollo-Film w Krakowie, Silesia-Film w Katowicach, Neptun-Film w Gdańsku, Film-Art w Szczecinie, Max-Film w Warszawie, Helios-Film w Łodzi i Odra-Film we Wrocławiu. W tym roku rozpoczęła, jako pierwsza prywatna firma dystrybucyjna, działalność ITI Cinema. Później na rynku dystrybucji dużą rolę zaczęło odgrywać kilkanaście film prywatnych i niezależnych.

W 1990 r. działało w Polsce 1435 kin, w tym 1318 stałych i 231 wiejskich (W. Łagodziński, 2004, s. 42). W rezultacie procesów transformacyjnych w 1993 r. działało już tylko 705 kin (tamże). Na mocy Ustawy z dnia 29 września 1990r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i uwłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. 1990, nr 79, poz. 464) próbowano kina uwłaszczać, ale prawo podatkowe zniechęcało do tego zainteresowane podmioty. Jedną z konsekwencji transformacji, jaka dokonywała się w tym sektorze kinematografii było powstanie multipleksów. Pierwszy, Femina, rozpoczął działalność w Warszawie w 1996 r.. Innym efektem była amerykanizacja repertuaru filmowego: w 1991 r. filmy z USA wypełniały 61,3% repertuaru polskich kin, w 2003 r. – 60% (K. Kucharski, 2002, s. 246). Na podstawie zarządzenia przewodniczącego KK z października 1989 r. reaktywowano niewielką sieć kin studyjnych (15 obiektów + 32 obiekty w mniejszych miejscowościach), która jeszcze zmniejszyła się pod koniec dekady (7 + kilkanaście).

W latach 1991-2000 zrealizowano w Polsce przy dofinansowaniu Agencji Produkcji Filmowej około 200 filmów fabularnych i ponad 290 niefabularnych (za E. Gębicka, 2006, s. 239) W latach 1990-2000 polskie kina odwiedziło 237 mln widzów, niewiele więcej niż w samym 1957 r., przy czym wzrost frekwencji jest widoczny od 1999 r., w którym było 27,5 mln widzów kinowych (za W. Łagodziński, 2004, s. 42).

W czasie kadencji ostatniego przewodniczącego KK, Janusza Bodasińskiego (20 listopada 2001 – 30 kwietnia 2002), która trwała w pierwszej połowie trzeciej fazy transformacji kinematografii, proces reform został spowolniony. Minister Kultury zlikwidował w 2002 r. Komitet Kinematografii i większość jego zadań powierzył Departamentowi Filmu Ministerstwa Kultury, przemianowanego jeszcze w tym roku na Departament Filmu i Mediów Audiowizualnych, który rozpoczął pracę nad rządowym projektem ustawy o kinematografii, będącej istotnym punktem programu ministra Waldemara Dąbrowskiego.

Zgodnie z określonymi artykułami uchwalonego przez Sejm w 2000 r. Prawa działalności gospodarczej zliberalizowane zostały zasady prowadzenia działalności audiowizualnej, m.in. dokonywanie przenoszenia zapisu dźwięku i obrazu, produkcja, opracowywanie, dystrybucja i rozpowszechnianie filmów nie wymagały już uzyskania koncesji, zezwoleń i upoważnień od państwa. W listopadzie 2003 r. powstał Projekt ustawy o kinematografii, która miała umożliwić zmianę „dotychczasowej organizacji kinematografii z punktu widzenia dwóch zasadniczych celów, tj. dostosowania do warunków rynkowych z jednoczesnym uwzględnieniem konieczności finansowego wspierania niekomercyjnej twórczości i produkcji narodowej oraz stworzenia filmowi polskiemu możliwości rozwoju na warunkach zbliżonych do tych, jakie istnieją w innych krajach europejskich” (druk sejmowy nr 2055, 2003). W projekcie przewidywano istnienie dotacji budżetowych i dużą rolę państwa w kształtowaniu polityki kulturalnej oraz jednocześnie zwiększanie roli prywatnych podmiotów w kształtowaniu kinematografii. W 2004 r. powstały również projekty społeczne, spośród których najżywszą reakcję wywołał projekt przygotowany przez Federację Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki, który kładł nacisk na mecenat i nadzór państwa nad kinematografią oraz na pozyskiwanie środków wspierających twórczość i ochronę miejsc pracy związanych z filmem. Na przełomie lat 2004 i 2005 w Sejmie próbowano skontaminować dwa projekty: rządowy i tzw. poselski, będący właściwie związkowym (2598), czyli pogodzić tendencje centralistyczne w zarządzaniu kinematografią z twórczo-produkcyjnymi inicjatywami środowisk filmowych. Oba projekty ustaw budziły duże kontrowersje, w konsekwencji czego prace ekspertów w podkomisji ds. ustawy o kinematografii spowolniły się.

Przełom przyniosło powierzenie reprezentowania resortu kultury w Parlamencie powołanej na stanowisko sekretarza stanu Agnieszce Odorowicz, Przy wsparciu środowiska filmowego, w tym szczególnie Andrzeja Wajdy i Jacka Bromskiego (SFP) oraz Macieja Strzembosza (KIPA), udało się jej skłonić Komisję do przyśpieszenia prac, a także wynegocjować z poszczególnymi Klubami politycznymi w Parlamencie poparcie ustawy, czyli konieczną większość do jej uchwalenia (rząd premiera Marka Belki był rządem mniejszościowym). Uchwalenie 30 czerwca 2005 r. ustawy o kinematografii nie zakończyło sporów wokół jej zapisów. Art. 19 tej ustawy został zaskarżony do Trybunału Konstytucyjnego, a na wniosek operatorów telewizji kablowych prokuratura badała, czy minister Waldemar Dąbrowski i wiceminister Agnieszka Odorowicz nie przekroczyli uprawnień w procesie jej stanowienia przez Parlament. Wniosek notyfikacyjny skierowany do Komisji Europejskiej został poprzedzony skargami ze strony podmiotów, które zgodnie z ustawą nabywały obowiązek wspierania rodzimej kinematografii. Wszystkie te sprawy zostały rozstrzygnięte pomyślnie dla nowego prawa filmowego, które uznano za zgodne z Konstytucją RP i prawem UE.

Do czasu uchwalenia nowej, przełomowej ustawy, Departament Filmu i Mediów Audiowizualnych Ministerstwa Kultury pełnił nadzór nad 24 instytucjami kinematograficznymi, Agencja Scenariuszowa w każdym roku zawierała ponad 50 umów z autorami i producentami, Agencja Produkcji Filmowej, odczuwając kryzys budżetu państwa, zmniejszyła stopniowo swoje dotacje do realizacji każdego typu filmu, a w połowie 2005 r. jej nieuregulowane zobowiązania wobec producentów wynosiły ponad 35 mln zł. Kryzys dotknął również obszary dystrybucji i rozpowszechniania filmów, m.in. z powodu połączenia w 2000 r. Agencji Dystrybucji Filmowej z Filmem Polskim w Film Polski-Agencję Promocji, co spowodowało właściwie rezygnację państwa z ochrony kina narodowego, zmuszając polskie filmy do konkurowania na równych prawach z filmami zagranicznymi.

Do 2005 r. TVP SA, będąca najpoważniejszym polskim producentem filmowym, zaczęła się zdecydowanie wycofywać z realizacji filmów kinowych, najpierw zapowiadając takie postępowanie (w 2003 r. zaangażowała się jeszcze w produkcję 17 obrazów ekranowych a w 2005 r. – 18), a potem ograniczając swój udział w tej działalności. W latach 2001-2005 wzrastał natomiast roczny udział Canal+ Polska w produkcji filmów, zmniejszał się z kolei udział innych prywatnych stacji telewizyjnych. Osłabło również zainteresowanie sponsorowaniem kinematografii przez inne podmioty, m.in. prywatnych dystrybutorów (jedno lub dwa współfinansowania rocznie każdej z firm).

Dopiero w 2002 r. Polska ratyfikowała Europejską konwencję o koprodukcji filmowej, która działała już w Europie od 10 lat, co jednak nie przyczyniło się do szybkiego wzrostu ilościowego tego typu przedsięwzięć. W tym samym roku Juliusz Braun, przewodniczący Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, podpisał w Brukseli przystąpienie Polski do unijnego programu Media Plus, powołanego do współfinansowania pożyczek bankowych i pokrywanie kosztów bankowych gwarancji, wykorzystywanych do działalności kinematograficznej. W ciągu 2,5 r. członkowstwa w Media Plus z pomocy tego programu skorzystali m.in. organizatorzy kilku festiwali filmowych, Mistrzowska Szkoła Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy, dystrybutorzy kinowi, kina studyjne i niezależni producenci audiowizualni.

Problemy ekonomiczne polskiej kinematografii komplikowały się coraz bardziej we wszystkich sferach działalności. Na przykład ostrym oszczędnościom w zakresie konkretyzacji wizji artystycznych towarzyszył duży wzrost honorariów autorskich: w 1998 r. obejmowały one najwyżej 20% budżetu produkcji filmu, a w 2002 – przekraczały połowę tych kosztów (J. Wróblewski, 2002, s. 5). O trudnościach, jakie wówczas przeżywała kinematografia świadczy również zmniejszanie się sfery dystrybucji państwowej: w 2004 r. działały już tylko 4, podporządkowane samorządom, instytucje: Art-Film, Odra-Film, Silesia-Film i Max-Film. Natomiast wzrosły wpływy w środowiskach filmowych stabilizującego się środowiska prywatnych dystrybutorów: „Biorąc pod uwagę procentowy udział w rynku (na podstawie frekwencji), ścisłą czołówkę w 2004 r. stanowiły: UIP – 21,7%, Warner Bros – 21,45%, Monolith – 14,86%, Forum Film Poland – 13,38%, SPI – 9,96%, CinePix – 6,38%, ITI – 6,17% i Gutek Film – 1,8%” (E. Gębicka, 2006, s. 168).

Przejawem kryzysu, jaki przeżywała kinematografia było nieustanne zmniejszanie się ilości kin i miejsc kinowych. Na przykład w 2002 r. działały 633 kina, które dysponowały 235 500 miejscami, co stanowiło 46% stanu sprzed 12 lat (W. Łagodziński, 2004, s. 42). Nastąpiła jednakże ekspansja multipleksów: w tym samym roku działały już w kraju w 10 miastach 22 kina wielosalowe, dysponujące 240 ekranami; w roku 2004 rynek ten zwiększył się o 50 ekranów (J. Wróblewski, 2004, s. 75). Zmniejszał się również systematycznie udział rodzimych filmów w repertuarach kin: w 2004 r. ich projekcje stanowiły 8,4% wszystkich seansów (za E. Gębicka, 2006, s. 194). Natomiast powiodła się próba reaktywacji sieci kin studyjnych podjęta w tymże roku, m.in. z powodu konieczności realizacji polityki audiowizualnej Unii Europejskiej, zgodnie z którą kina tego typu muszą wyświetlać minimum 20% filmów polskich i 30% europejskich. Sieć rozpoczęła działalność jesienią 2004 r., obejmując 42 kina, a pod koniec następnego roku należało już do niej 57 kin, ale tylko 18 kin studyjnych przystąpiło do elitarnej sieci European Cinemas, promującej kino europejskie, uzyskując kilkadziesiąt tysięcy euro dotacji (za E. Gębicka, 2006, s. 201).

W 2004 r. frekwencja w polskich kinach przekroczyła 33 mln widzów (3,09 mln widzów obejrzało filmy polskie) i była najwyższa od czasu przełomu politycznego i gospodarczego, ale już w następnym roku obniżyła się o 10 mln, wracając do średniej rocznej oglądalności.

Ogólną sytuację polskiej kinematografii w latach 1990 odzwierciedlają poniższe zestawienia faktów i cyfr sporządzone przez Ewę Gębicką (załączniki 1, 2, 3 i 5, s. 238, 239, 240 i 241):
Źródło: W. Łagodziński: Szanse i zagrożenia uczestnictwa w kulturze w latach 1993-2003. Raporty. Analizy. Opinie. Warszawa 2004; Kultura w 2004r. Informacje i opracowania statystyczne. Warszawa 2005.
Z tej kwoty na produkcję filmów fabularnych (bez debiutów i filmów szkolnych) przeznaczono 13 637 060,8; debiuty w filmach fabularnych – 4 000 154,95. Źródło: na podstawie danych Departamentu Filmu i Mediów Audiowizualnych Ministerstwa Kultury i Agencji Produkcji Filmowej w Likwidacji.
Źródło: opracowanie E. Gębickiej na podstawie: K. Kucharski, S. Salamon: Kino Plus 2. Film i dystrybucja kinowa w Polsce w latach 2001-2003. Toruń 2005.
Źródło: opracowanie E. Gębickiej na podstawie K. Kucharski, S. Salamon: Kino Plus 2... i Internetowego Serwisu Filmowego Stopklatka: http://www.stopklatka.pl

poprzedni rozdział
« Marzec 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo