Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Rys historyczny polskiej kinematografii

1.1. System wspierania kinematografii do 1989 r.

W Polsce kino zaczęło skutecznie odgrywać rolę narodowotwórczą i uzyskiwać wysoką rangę kulturotwórczą dopiero po 1918 r., po odrodzeniu państwa. Kraj cieszył się niepodległością zaledwie 21 lat i w tym czasie stworzone zostały podstawy przemysłu kinematograficznego. Powstał wówczas jednak przemysł, który dysponował potencjałem niewystarczającym do stworzenia kinematografii różnorodnej, zaspokajającej wielorakie potrzeby zróżnicowanej widowni i służebnej wobec zadań ideowych wynikających z życia społeczeństwa bardzo długo pozbawionego niepodległości. Potencjał ten był znacznie mniejszy, niż potencjały ówczesnych europejskich potęg filmowych, Francji, Włoch, Wielkiej Brytanii i Niemiec.

W latach 1918-1939 ukształtował się jednak określony model instytucji kinematograficznej, który opierał się co prawda na systemie gospodarki kapitalistycznej, ale wspierającej się tylko regułami gry rynkowej. Zdaniem Aliny Madej w większości krajów europejskich rozwijała się wówczas gospodarka wielkokapitalistyczna, natomiast w Polsce dominowała gospodarka drobnokapitalistyczna, sieć małych i nierytmicznie funkcjonujących ośrodków produkcyjnych, która pozbawiona była dużego kapitału, dlatego „przemysł filmowy rozwijał się w improwizowanych warunkach” (A. Madej, 1994, s. 28), obowiązywał niezwykły oszczędnościowy system produkcyjny, coraz bardziej jednolity rynek filmowy był płytki, a II Rzeczpospolita słabo pomagała kinematografii: „wspomaganie to – przybierające w różnych okresach rozmaite formy: od ulg celnych i podatkowych do bezpośredniego zlecania i finansowania produkcji – było ograniczone i nie odpowiadało potrzebom branży” (E. Zajiček, 1994, s. 45). Film polski nie stał się wtedy towarem eksportowym. Po wprowadzeniu dźwięku w latach 1929-1933 produkcja filmów spadła aż o 46% (na świecie średnio o 33%). Uchwalona 13 marca 1934 r. ustawa o filmach i ich wyświetlaniu w większości dotyczyła cenzurowania i dystrybucji oraz zasad prowadzenia kinoteatrów, a artykuły określające rezerwowanie w budżecie państwa środków wspierających rodzimą produkcję w zasadzie nie zostały wprowadzone w życie.

Niewielka pomoc państwa nie sprzyjała oczywiście rozwojowi polskiej kinematografii w okresie międzywojennym, ale jego nadmierna ingerencja w kulturę filmową po 1945 r. również ukształtowała specyficzny, nieprawidłowy, pełen ograniczeń i słabości model instytucji kinematograficznej, instytucji centralnie sterowanej. O jego charakterze zdecydowało upaństwowienie przemysłu filmowego. Jego całkowita koncentracja w rękach władzy słabo gwarantowała twórcom ciągły dopływ kapitału produkcyjnego i również słabo zasilała budżet państwa zyskami z eksploatacji filmów, ale przede wszystkim nadwartościowywała ideologiczną (polityczną) funkcję kina, które dość często rozmijało się z publicznością rodzimą i zagraniczną i nie uwzględniało aktualnego potencjału samego medium.

Państwowy monopol całkowicie lekceważył prawa rozrywki, sztuki, ekonomii i rynku do 1956 r., o czym świadczy najdobitniej 30 filmów fabularnych i ponad 100 dokumentalnych agitujących za poparciem dla komunizmu i władzy sprawowanej przez partię, która określała siebie jako „przewodnią siłę narodu”. Później państwo wielokrotnie deklarowało zainteresowanie rynkiem, ale wyłącznie centralnie sterowanym, mimo że już uchwalony w listopadzie 1945 r. dekret o utworzeniu Przedsiębiorstwa Państwowego „Film Polski” zawierał paragrafy informujące o wyłączeniu państwa w zakresie dystrybucji i tzw. względny monopol w odniesieniu do produkcji i prowadzenia kin. Na szczęście władza nie stworzyła spójnego systemu kinematograficznego, a młodzi utalentowani artyści filmowi skutecznie wypracowywali strategie autorskie, które umożliwiały im „mówienie” głosami wolnych ludzi i wnoszenie polskiego wkładu do kina światowego (przykładem może być m.in. „polska szkoła filmowa”).

Dopiero po 1960 r. wszechwładna partia zaczęła doceniać rozrywkową funkcję kina, ale również w tej przestrzeni kulturowej wprowadziła szybko ścisłe regulacje. Pewne poszerzenie swobody twórczej nastąpiło po wydarzeniach marca 1968 r. (studenckiej rewolcie, pacyfikacjach społecznych protestów, antysemickiej kampanii PZPR). 1 października powołano 6 „zespołów filmowych”, które były jednostkami scenariuszowo-programowymi, pozbawionymi jednak uprawnień produkcyjno-finansowych, którymi od 1 stycznia 1969 r. dysponowało wyłącznie państwowe Przedsiębiorstwo Realizacji Filmów „Zespoły Filmowe”. W latach 1972-1980 działało w Polsce 12 „zespołów filmowych”. Mimo nieustannej ingerencji państwa w każdą fazę procesu realizacji, dystrybucji i eksploatacji kino polskie odniosło wtedy liczne sukcesy artystyczne i frekwencyjne (m.in. tzw. „kino moralnego niepokoju”). Ogłoszony 13 grudnia 1981 stan wojenny na kilka lat bardzo ograniczył rozwój polskiej kinematografii i sztuki filmowej.

Pierwszym symptomem przełomu, jaki trwa do dnia dzisiejszego w polskiej kinematografii, była uchwalona 16 lipca 1987 r. przez Sejm PRL ustawa o kinematografii, która w rzeczywistości stanowiła próbę bardzo ograniczonej i w rezultacie nieskutecznej reformy. Przemysł filmowy nadal pozostawał instytucją rządową, ale uwzględniając istnienie wideo autorzy ustawy zapisali w niej, iż możliwa jest pozapaństwowa produkcja i dystrybucja, a także pozostała działalność kinematograficzna.

Na mocy ustawy powstał Komitet Kinematografii (jednak jako „centralny organ administracji państwowej ds. kinematografii”), a instytucje filmowe miały stać się jednostkami gospodarczymi. Mimo, iż zapisano w niej potrzebę zwiększania samodzielności i odpowiedzialności środowiska filmowego za stan polskiego kina i zniesiono monopol państwa w zakresie produkcji, dystrybucji oraz eksploatacji, a także zdefiniowano podstawowe pojęcia, to jednak już „po roku od jej uchwalenia pojawiły się liczne wątpliwości wskazujące na brak spójnego sytemu i negatywne konsekwencje połowiczności przyjętych rozwiązań. Wiele przepisów wykonawczych do ustawy miało charakter kompromisowy” (E. Gębicka, 2006, s. 28). Nadal producentem było tylko państwo, ponieważ to ono zapewniało źródła finansowania, kontrakty dystrybucyjne i kredyty, a w połowie lat 80. działalność produkcyjną prowadziła tylko jedna spółka prywatna – ITI, która otrzymała zezwolenie na realizację filmów informacyjnych i reklamowych (RSK-K, s. 4).

poprzedni rozdział
« Wrzesień 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo