Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Rynek książki – kolejne ogniwa

1.2. Wydawcy

Zmiany, jakie nastąpiły w sektorze książki w ostatnich dwóch dekadach, są efektem przemian zachodzących w całej gospodarce, zapoczątkowanych wprowadzaniem gospodarki rynkowej.

Do roku 1989 r. w Polsce istniało ok. stu wydawnictw państwowych, a także mała liczba niewielkich wydawnictw kościelnych, spółdzielczych i innych, publikujących w niewielkich nakładach specjalistyczne tytuły.

Tylko jedna firma zajmowała się hurtem książki (Składnica Księgarska), działała zcentralizowana sieć księgarska (Dom Książki). Sektor ten wraz z działalnością poligraficzną podlegał resortowi kultury.

Po zmianach polityczno-gospodarczych przemysł książki przeobraził się radykalnie. W pierwszej fazie masowo zaczęły powstawać setki nowych wydawnictw, często sięgających do doświadczeń podziemnej działalności wydawniczej. Potem nastąpił proces prywatyzacji: w pierwszej kolejności placówek księgarskich, a potem wydawnictw. Między te dwa ogniwa weszły prywatne hurtownie. Proces ten po okresie ogromnej dynamiki na początku lat dziewięćdziesiątych w drugiej połowie ostatniej dekady ubiegłego wieku został wyhamowany, aby ponownie, lecz ze znacznie większą dozą profesjonalizmu, ruszyć na początku naszego stulecia. Trwa on nadal.

Od kilku lat na polskim rynku książki postępuje proces konsolidacji – duże, w tym zagraniczne, koncerny wydawnicze przejmują mniejsze wydawnictwa. W grupie dziesięciu największych polskich wydawców jest siedem firm z całkowitym lub częściowym udziałem kapitału zagranicznego. Należy odnotować pojawienie się nowych aktorów działających na rynku książki. Są to przede wszystkim wydawcy prasy oraz w coraz większym stopniu portale internetowe. Duże koncerny medialne dokonują integracji różnych typów mediów, a książkę traktują jako jeden z istotnych elementów poszerzania własnej oferty, a także atrakcyjne źródło dochodów.

Własność państwowa w przemyśle książki ma obecnie znaczenie całkowicie marginalne i obejmuje tylko kilka drukarni, nieliczne wydawnictwa i jedną firmę dystrybucyjną. Lista wydawnictw państwowych w 2008 r. obejmowała: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Państwowy Instytut Wydawniczy, Dom Wydawniczy Bellona, Wiedzę Powszechną, Przedsiębiorstwo Wydawnicze Rzeczpospolita, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. W nieodległym czasie zapewne cały przemysł książki stanie się prywatny. Ministerstwo Skarbu Państwa zapowiedziało prywatyzację wszystkich spółek poligraficznych i wydawniczych do końca 2011 r.2

Na polskim rynku książki istnieje bardzo silna koncentracja w sektorze wydawniczym. Choć według Krajowego Biura ISBN pod koniec 2007 r. w Polsce było zarejestrowanych 26 719 wydawnictw3, to tylko pięciu największych polskich wydawców miało łącznie 28,1%. udziału w sprzedaży książek. Na 41 firm przypadało 78,2% całej sprzedaży, a kolejne 20,3% na 160 firm, co oznacza, że 200 firm realizowało łącznie 98,5% sprzedaży. Pozostałe 1,5% przypadało na kilka tysięcy małych wydawnictw (zob. tabela 1).

Istnienie wielkiej grupy małych wydawców to jedna z charakterystycznych cech polskiego rynku. Grupa ta jest bardzo zróżnicowana. Istotną jej część stanowią oficyny akademickie przy wyższych uczelniach (co najmniej 200 wydawnictw), z których część bardzo aktywnie uczestniczy w ruchu wydawniczym. Do tej grupy należą także oficyny przy placówkach muzealnych oraz prywatne oficyny naukowe stanowiące niezbędny fragment systemu akademickiego. Funkcjonują one w dużej mierze dzięki dotacjom zdobywanym z najróżniejszych źródeł krajowych, a czasem i zagranicznych. Ważną rolę odgrywają także mniej lub bardziej lokalne inicjatywy kulturalne. Wśród nich należy zwrócić uwagę na liczną grupę wydawców zbiorów poetyckich, finansowanych często przez samych twórców lub lokalne władze czy miejscowych sponsorów, a także na wydawców katalogów wystaw, często o wysokim poziomie artystycznym i merytorycznym. Należy też wskazać grupę wydawców publikacji religijnych i politycznych. Dla właściwego funkcjonowania życia kulturalnego i edukacyjnego ci mali wydawcy są niezbędni, tworzą dynamiczną tkankę kulturową. Systemowe sposoby ich wsparcia – czy to w formie dotacji finansowych, czy też nagród lub stypendiów – winny być rozwijane.

Tabela 1. Zróżnicowanie sektora wydawniczego w Polsce w 2007 r.



 
Źródło: K. Frołow, P. Waszczyk, The Polish Book Market 2007, Instytut Książki, Warszawa 2008.

Największe nakłady drukują (i sprzedają) najwięksi wydawcy. Im mniejszy edytor, tym zazwyczaj mniejszy średni nakład publikacji. Te największe nakłady wciąż osiągają podręczniki – ich średni nakład to 14 460 egz. Na drugim miejscu jest literatura dziecięca – tu średni nakład wynosi 6960 egz. Dalej jest literatura religijna. Czwarte miejsce zajmuje beletrystyka (z uwzględnieniem sprzedawanych w kioskach wysokonakładowych serii) – średnio 5800 egz.

Dane na temat zmieniającej się w ciągu ostatnich lat wielkości produkcji wydawniczej i nakładów zawiera tabela 2.

Tabela 2. Produkcja książek w latach 1998-2007


Źródło: Ł. Gołębiewski, K. Frołow, Rynek książki w Polsce 2008. Wydawnictwa, (Biblioteka Analiz), październik 2008.

Obecnie w Polsce ukazuje się średnio około 22 tys. tytułów książkowych rocznie, z czego 13 tys. to nowości, w tym około 6 tys. stanowią przekłady (ponad 46%). Według danych Biblioteki Narodowej w 2007 r. przetłumaczono w Polsce 3423 tytułów z języka angielskiego (w tym: 1120 tytułów literatury pięknej dla dorosłych), 790 (108) tytułów z języka niemieckiego, 438 (108) z francuskiego, 310 (35) z włoskiego. Ponadto przetłumaczono również 151 tytułów hiszpańskich, 117 rosyjskich i 77 szwedzkich. Stosunek liczby przekładów do liczy tytułów rodzimych jest w Polsce bardzo wysoki. Dla porównania w największych krajach Europy tłumaczenia nie przekraczały w 2007 r. 25% ogólnej oferty wydawniczej: w Niemczech procent tłumaczeń wśród pierwszych wydań wyniósł 7,15%, we Francji w stosunku do ogółu sprzedawanych książek – 14,2%, w Hiszpanii – 24,7%. Oczywiście w wymienionych krajach na liczbę tłumaczeń wpływa fakt, że wielu zagranicznych książek nie trzeba tłumaczyć, ponieważ pochodzą z tego samego obszaru językowego. Bardziej miarodajny jest przykład Czech. Tam w 2007 r. tłumaczenia stanowiły 30% wszystkich tytułów na rynku wydawniczym.

Rok 2007 był dla branży wydawniczej rekordowy. Przychody na rynku wzrosły aż o 9% w stosunku do 2006 r. i po raz pierwszy w historii przekroczyły wartość 2,5 mld zł. Wzrosła produkcja wydawnicza, znacząco poszerzono ofertę tytułową. Łączny nakład książek w Polsce w 2007 r. wyniósł 146,4 mln egz., a średni nakład 6 713 egz. Mimo rosnących wydatków na promocję, dystrybucję i pozyskiwanie praw autorskich wzrosła rentowność wydawnictw.

Niezwykle pozytywne informacje pojawiły się w odniesieniu do wyników sprzedaży hurtowej w 2008 r. – mowa jest o ponad 10-procentowym wzroście w stosunku do 2007 r.4 Szacunki z marca 2009 r. przewidują wzrost sprzedaży w wysokości co najmniej 2,5-3% w stosunku do roku poprzedniego. Jednak pewne sygnały dotyczące sytuacji na początku 2009 r. mogą zwiastować spadek sprzedaży książek, głównie w sieciach księgarskich. Jedną ze znaczących przyczyn może być zaburzenie rytmiki sprzedaży w największej sieci księgarskiej – salonach Empik – spowodowane zmianą systemu dystrybucji wewnętrznej w tej sieci, a także znacznymi opóźnieniami płatności wobec wydawców.

Na podstawie niepełnych, wciąż niechętnie podawanych, informacji o wyniku netto trudno szacować rentowność branży. Na pewno rok 2007 należał pod tym względem do najlepszych w historii rynku książki (brak jest jeszcze wyników za rok 2008). Tylko wydawnictwa z pierwszej piątki rankingu największych wydawców miały łącznie ok. 120 mln zł zysku netto (w tabeli 1 aneksu przedstawiono wydawnictwa o największej sprzedaży, które w 2007 r. osiągnęły przychody ze sprzedaży książek powyżej 2 mln zł). Coraz większy udział w przychodach mają publikacje elektroniczne.

W 2007 r. w branży wydawniczej było zatrudnionych ok. 5790 osób, rok wcześniej – 5760 (wzrost o 0,5%). Wskaźnik wzrostu efektywności pracy wyniósł 8% (rok wcześniej tylko 3%, ale w 2005 r. aż 11%, a w latach 2004 i 2003 odpowiednio: 8 i 6%)5. Zatrudnienie i efektywność pracy w branży wydawniczej przedstawia tabela 3.

Tabela 3. Zatrudnienie i efektywność pracy w branży wydawniczej


Źródło: Ł. Gołębiewski, K. Frołow, Rynek książki w Polsce 2008. Wydawnictwa, „Biblioteka Analiz”, październik 2008.

Ceny książek w latach 2004-2007 rosły nieznacznie. Średnia cena zbytu wydawcy (uwzględniająca zarówno rabaty hurtowe, jak i sprzedaż bezpośrednią, a więc bez rabatu) wyniosła w detalu 18,40 zł i wzrosła o 1%. Wzrost cen książek obrazuje rysunek 1.

Rys. 1. Średnia cena książek w latach 1998–2007 (w zł)

Źródło: Ł. Gołębiewski, K. Frołow, Rynek książki w Polsce 2008. Wydawnictwa, „Biblioteka Analiz”, październik 2008.

Zwraca uwagę powiększająca się różnica między ceną zbytu a ceną detaliczną, co wynika z rosnących rabatów dla dystrybutorów.

Ceny książek utrzymują się na niemal niezmienionym poziomie, choć rosną koszty papieru, a także dystrybucji i promocji, czego nie równoważy nawet wzrost efektywności pracy. Poziom cen wymusza jednak zażarta konkurencja – zarówno na rynku książki, jak i ze strony innych segmentów przemysłu kultury: prasa, film, media elektroniczne, Internet itp. Wydawcy dążą do minimalizowania kosztów produkcji, co jest możliwe dzięki zastosowaniu tańszych technologii druku, zmniejszeniu formatu czy objętości książki. Znaczenie ma tu przede wszystkim ograniczenie kosztów związanych z nadprodukcją i utrzymywaniem dużych zapasów, co jest możliwe dzięki znacznemu w ostatnich latach spadkowi kosztu druków niskonakładowych z wykorzystaniem technologii druku cyfrowego.

W najbliższych latach prawdopodobnie nastąpi zmiana modelu biznesowego w przemyśle książki. Można oczekiwać, że na rynku pracy znacząco wzrośnie wartość redaktorów, zmniejszać zaś będzie się zapotrzebowanie na handlowców i specjalistów od produkcji poligraficznej. Outsourcing stał się dominującą formą organizacji prac związanych z tłumaczeniami, korektą, grafiką i składem, często także z opracowaniem redakcyjnym i marketingiem. Zlecanie prac redaktorskich i korektorskich na zewnątrz, wyspecjalizowanym w tym agencjom staje się coraz powszechniejszą praktyką. Choć warto zwrócić uwagę, że w segmentach wymagających wysokich specjalistycznych umiejętności redaktorów, a więc przede wszystkim w segmencie edukacyjnym i związanym z publikacjami fachowymi, w 2007 r. nastąpił wzrost zatrudnienia. Znacznie zmniejszyły się w stosunku do lat poprzednich nakłady na funkcjonowanie działów handlowych w wydawnictwach. W dużych i średniej wielkości oficynach wzrosło zatrudnienie w działach marketingu i reklamy. Obniża się średnia wieku osób pracujących w wydawnictwach.


--------------------------------------------------------
2 Puls biznesu, 13 października 2008.
3 Należy pamiętać, że liczba realnie działających oficyn jest o wiele mniejsza. W 1994 r. podjęto znaczącą decyzję legislacyjną. Numer ISBN, dotychczas uważany za narzędzie jedynie dla wydawców i bibliotekarzy, tak jak w innych krajach, w Polsce został implementowany do systemu podatkowego. Obowiązujący system podatkowy zadecydował, że każdy wydawca, którego książki są oznaczone numerami ISBN, jest uprawniony do naliczania zerowej stawki podatku VAT od ceny książki (istnieje mała liczba publikacji, których wydawcy nie opatrują numerem ISBN, czasem z braku wiedzy o takiej regulacji, a czasem świadomie z uwagi na własny interes, np. gdy prowadzą sprzedaż dużej ilości produktów obciążonych podatkiem VAT i nie chcą obciążać się procedurą oraz sprawozdawczością związaną z zerowym VAT dla jednej czy kilku pozycji). Efektem tej regulacji jest lawinowy wzrost wniosków o prawo nadawania ISBN, sztucznie zawyżający liczbę wydawców.
4 Biblioteka Analiz” nr 241, 23 lutego 2009.
5 Efektywność obliczana jest jako iloraz obrotów przez liczbę zatrudnionych.
« Wrzesień 2014 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo