Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Źródła finansowania kultury

4.1. Wydatki budżetu państwa

Wydatki budżetu państwa stanowią obecnie największy, po wydatkach jednostek samorządu terytorialnego, strumień pieniędzy publicznych służących finansowaniu działalności kulturalnej w Polsce. W analizowanym okresie, tj. od 1995 r., nominalna wartość wydatków budżetowych na sferę kultury rosła aż do 1998 r., osiągnęła wówczas udział w całkowitych wydatkach państwa w wysokości 1,13% (zob. tabela 6). Po reformie administracyjnej z 1998 r. samorządy przejęły dużą część zadań, które do tej pory spoczywały na Ministerstwie Kultury. W ślad za tym poszło przerzucenie ciężaru finansowania kultury na jednostki samorządowe. Spowodowało to zmniejszenie wydatków budżetu państwa o 35%. Niedługo po reformie administracyjnej nastąpiło spowolnienie gospodarcze, które negatywnie odbiło się na wydatkach budżetowych. W 2002 r. notujemy spadek ich nominalnej wartości, a realnie zmniejszały się już w 2001 r.

Od roku 2003 r. zauważalna jest stosunkowo wysoka dynamika nakładów na kulturę. W 2007 r. wydatki Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wyniosły 1 946,9 mln zł, co stanowiło 0,72% całkowitych wydatków budżetu państwa. Łącznie z wydatkami pozostałych resortów, na kulturę w 2007 r. przeznaczono 0,87% wydatków budżetowych.

Tabela 6. Udział wydatków na kulturę w strukturze wydatków budżetu państwa (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa.

Wykres 1 obrazuje różnicę między przychodami a kosztami działalności narodowych instytucji kultury finansowanych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Deficytowy charakter działalności kulturalnej tych instytucji pociąga za sobą konieczność dużych publicznych nakładów zarówno na ich bieżącą działalność, jak i na inwestycje. Same te instytucje generują stosunkowo małe, ale jednak znaczące przychody własne. Stosunkowo niski poziom przychodów własnych można wiązać ze sposobem zarządzania instytucjami kultury, gdyż z pewnością nie cały sektor musi być deficytowy i przy podjęciu odpowiednich działań prawno-organizacyjnych część instytucji mogłaby osiągać znacznie lepsze wyniki finansowe. Generalnie działalność teatrów, muzeów, szkół artystycznych musi być dotowana i tylko takie finansowanie umożliwi obywatelom powszechny dostęp do tych instytucji i dóbr kultury.

Wykres 1. Przychody, dotacje i koszty działalności narodowych instytucji kultury w 2006 r. (w mln zł)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdania z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 (kultura i ochrona dziedzictwa narodowego) za 2006 r.

Tabela 7. Dane finansowe narodowych14 instytucji kultury rok 2006 (w mln zł)
1 Wynik finansowy = przychody własne - koszty ogółem
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdania z wykonania budżetu państwa w części 24 za 2006 r.

Na koniec 2006 r. spośród wszystkich narodowych instytucji kultury jedynie Polski Instytut Sztuki Filmowej uzyskał dodatni wynik finansowy. Stosunkowo niskim deficytem wykazały się instytucje kinematografii, które pokryły z przychodów własnych ponad 80% kosztów działalności. Największy udział dofinansowania w kosztach działalności notuje się w przypadku ośrodków ochrony i dokumentacji zabytków (89,9%), natomiast najwyższe dotacje są przeznaczane na muzea (188,1 mln zł), teatry (96,7 mln zł) i biblioteki (91,3 mln zł).

Tabela 8. Zestawienie wydatków na kulturę z budżetu państwa (w mln zł)

1 Dla lat 1994-2000 podział na wydatki bieżące i majątkowe obejmuje jedynie wydatki Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w latach 2001-2002 dodatkowo wydatki wojewodów, w latach 2003-2007 wydatki Ministra, wojewodów oraz pozostałych resortów
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS, sprawozdań z wykonania budżetu Ministerstwa Finansów (2000-2007) oraz analiz wykonania budżetu i założeń polityki pieniężnej przeprowadzonych przez NIK w latach 1995-1999.

Zdecydowaną większość wydatków budżetu państwa na kulturę stanowią wydatki bieżące. W prawie całym badanym okresie ich wartość systematycznie rośnie. Przeznaczane są przede wszystkim na utrzymanie szkół i uczelni artystycznych, instytucji kultury oraz administracji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wydatki majątkowe bardzo się wahają. W przypadku potrzeby przeprowadzenia tzw. cięć budżetowych (por. rok 2002) to właśnie tego rodzaju wydatki były ograniczane w pierwszej kolejności. Znaczącymi dysponentami wydatków majątkowych do 2004 r. byli wojewodowie. Od 2005 r. zadania te stopniowo przejął Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Większość wydatków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeznaczanych jest na utrzymanie struktur działających w sferze kultury. Prawie wszystkie środki w ramach działów: administracja publiczna, oświata i wychowanie, szkolnictwo wyższe oraz edukacyjna opieka wychowawcza przeznaczane są na bieżące potrzeby różnego rodzaju urzędów, szkół i uczelni. W dziale kultura i ochrona dziedzictwa narodowego ok. 60% środków przekazywanych jest w formie dotacji na utrzymanie kilkudziesięciu instytucji kultury.

Trzeba jednak podkreślić, że wydatki na utrzymanie administracji rządowej stanowią niewielką część budżetu ministra, a ich dynamika jest niższa niż dotacji na działalność kulturalną. Ponadto relacja wydatków na administrację do wartości wszystkich dotacji wykazuje tendencję malejącą, co jest zjawiskiem korzystnym i oznacza, że coraz mniejszą część środków na kulturę pochłaniają koszty związane z utrzymaniem resortu (zob. tabela 9).

Na działalność programową przeznaczane są przede wszystkim środki w ramach tzw. Programów Operacyjnych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, których zaplanowana na 2008 r. wartość wyniosła 310 mln zł15. Ponadto w formie dotacji celowej dla podmiotów nie będących jednostkami sektora finansów publicznych (fundacje, stowarzyszenia) w 2007 r. przekazano środki w wysokości 6,1 mln zł. Wydatki na działalność programową stanowią zatem ok. 15% wartości wydatków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Tabela 9. Porównanie środków przeznaczanych z budżetu państwa na administrację rządową w obszarze kultury i dotacji na działalność kulturalną
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdania z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003-2007 r.

Środki w dziale kultura i ochrona dziedzictwa narodowego (1 045,6 mln zł w 2007 r.) przeznaczone były głównie na:
- dofinansowanie działalności państwowych instytucji kultury oraz samorządowych instytucji kultury współprowadzonych z jednostkami samorządu terytorialnego;
- dofinansowanie zadań objętych mecenatem państwa, realizowanych w ramach tzw. Programów Operacyjnych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego;
- finansowanie działalności archiwów, muzeów i bibliotek prowadzonych w formie jednostek budżetowych między innymi przez Polską Akademię Nauk czy Ministerstwo Obrony Narodowej;
- realizację zadań z różnych dziedzin kultury, w tym między innymi z zakresu ochrony i konserwacji zabytków oraz innych realizowanych przez jednostki nie zaliczane do sektora finansów publicznych;
- działalność archiwów państwowych, w tym Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych z podległymi jej archiwami w szesnastu województwach;
- finansowanie działalności Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa;
- finansowanie działalności kulturalnej wśród Polonii oraz programów radiowych i telewizyjnych dla odbiorców z zagranicy;
- oraz wydatki inwestycyjne realizowane w tym dziale.

Tabela 10. Główne rozdziały wydatków budżetowych (w mln zł) oraz ich udział w wydatkach działu 921 realizowanych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w latach 2003–2007
 
1 Do teatrów zaliczone zostały także teatry muzyczne, opery i operetki
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdania z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003-2007. 

Wydatki na muzea stanowią zdecydowanie największą cześć działu 921 (Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego). Ich udział w całości wydatków MKiDN w tym dziale w badanym okresie utrzymuje się na stałym poziomie – około 1/3. W 2007 r. ministerstwo finansowało działalność bieżącą 28 muzeów, co stanowi znaczący wzrost w stosunku do 2003 r., kiedy to utrzymywano 14 obiektów.

Kolejna istotna pozycja to teatry. Chociaż wydatki na nie rosły i stanowiły znaczącą część wydatków działu, to jednak ich udział konsekwentnie malał – około jednego punktu procentowego rocznie. Trzecią pozycją są wydatki na ochronę zabytków i opiekę nad zabytkami, które od 2005 r. w większości są realizowane w ramach Programu Operacyjnego Ministra Kultury „Dziedzictwo kulturowe”. Od 2007 r. znaczenie tego typu wydatków znacząco wzrosło. Niewiele mniejszy udział w budżecie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego miały centra kultury i sztuki, biblioteki i archiwa.

Należy zaznaczyć, że wydatki z tytułu dotacji w większości są przeznaczane na utrzymanie instytucji podległych Ministrowi Kultury. Szczegółowe informacje zawiera Tabela 11.

Tabela 11. Liczba instytucji finansowanych w ramach działu 921 wraz z łączną kwotą wydatkowaną na ten cel w latach 2000–2007

 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003–2007.

W badanym okresie następuje wzrost ogólnej liczby instytucji kultury dofinansowywanych ze środków budżetu państwa. Zwłaszcza w roku 2006 znacząco – o 32 –zwiększyła się grupa instytucji, w których finansowaniu uczestniczyło MKiDN, co było spowodowane zmianami prawnymi (Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 1 września 2005 r. dotyczące zakresu zadań samorządowych instytucji kultury objętych mecenatem państwa, Ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 2005 r. dotyczące zakresu zadań jednostek samorządu terytorialnego realizowanych przez samorządowe instytucje kultury objęte mecenatem państwa). Nowe przepisy umożliwiły dofinansowanie z budżetu ministerstwa samorządowych instytucji kultury. Pojawiło się w praktyce „współprowadzenie” instytucji kultury, które jest organizacyjnym i funkcjonalnym dziwolągiem, rozmywającym ustawową rolę i odpowiedzialność organizatora instytucji kultury.

Wzrost liczby dotowanych instytucji kultury należy postrzegać dwojako. Pozytywnym aspektem jest oczywiście poprawa warunków finansowych tych instytucji, pieniądze z budżetu państwa umożliwiają im trwanie i zapewne rozwój. Ujemną konsekwencje stanowi fakt, iż dotowanie sprzyja psuciu instytucji. Dotacje bowiem zmniejszają ich samodzielność i ograniczają odpowiedzialność za swój rozwój. Dzięki strumieniom finansowym z ministerstwa funkcjonowanie tych instytucji staje się łatwiejsze. W porównaniu do samodzielnego poszukiwania nowych źródeł finansowania jest to wygodniejsze i bezpieczniejsze. Można oczekiwać, że dotacji będą się domagać kolejne instytucje, a te, które takie dotacje już otrzymały, będą kierować się w swoim działaniu wyłącznie chęcią utrzymania statusu. Jednocześnie średnia wysokość dotacji przypadająca na instytucję kultury zmniejsza się – „coraz więcej z nich otrzymuje coraz mniej”. W rezultacie wszystko sprowadza się do ich utrzymywania bez możliwości rozwoju.

Niski stopień samodzielności finansowej instytucji kultury powoduje ich administracyjne uzależnienie i upolitycznienie. Tym samym tracą one także samodzielność programową i przestają być kreatorami wartości autotelicznych, są doraźnie instrumentalizowane.

Publiczny mecenat przypomina zachowanie oświeconego władcy, który pozwala wszystkim swym poddanym zwracać się bezpośrednio do siebie i który rozpatrując kierowane do niego petycje (podania), chce w ten sposób czynić dobro. Liczba podań (wniosków) systematycznie rośnie, ale w rezultacie cały system radykalnie się biurokratyzuje i dobry władca jest coraz bardziej oddzielony od ludu przez otaczających go urzędników, w tym też tych, którzy mają polityczne umocowanie i ambicje.

W 2007 r. w skład 76 instytucji kultury finansowanych przez Ministra Kultury
i Dziedzictwa Narodowego wchodziło:
– 41 państwowych instytucji kultury,
– 14 instytucji kultury wpisanych do rejestru Ministra, ale współprowadzonych z jednostkami samorządu terytorialnego (JST),
– 14 instytucji kultury, pozostających w rejestrach JST, ale współfinansowanych przez MKiDN,
– 6 instytucji filmowych,
– Polski Instytut Sztuki Filmowej.

Resort kultury i dziedzictwa narodowego sukcesywnie zwiększa wysokość środków, które – w formie dotacji – przekazuje z budżetu centralnego na realizację wybranych projektów kulturalnych. Temu służą Programy Operacyjne Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Pierwsza edycja miała miejsce w 2005 r.

Fakt znacznego wzrostu w ostatnich latach wydatków publicznych na kulturę sam w sobie jest zjawiskiem bardzo korzystnym. Należy jednak pamiętać, że dzieje się tak głównie za sprawą udostępnienia instytucjom kultury środków publicznych z zagranicy. To one tak wyraźnie zmieniły kondycję finansową wielu instytucji i resortu kultury. Polska ma szansę korzystać z tych środków relatywnie długo (co najmniej do 2015 r.), ale nie wiecznie. Nie mogą więc one stanowić finansowej podstawy długofalowej strategii rozwoju kultury. Tym bardziej że dzisiaj wiele instytucji ma dzięki nim zapewniony dostęp do środków na inwestycje. Rozbudowują się i modernizują, ale stworzony w ten sposób majątek trzeba będzie utrzymać, a tego nie da się efektywnie zapewnić bez odpowiedniej, wyższej niż obecnie, skali środków krajowych – publicznych i prywatnych.

Europejskie otwarcie okazało się dla polskiej kultury wielką szansą. Z szansy tej korzysta się jednak pobieżnie i jednostronnie. Wysiłek jest skoncentrowany na szybkiej i mało selektywnej absorpcji udostępnionych środków. Na boku natomiast pozostawia się wszystkie podstawowe i strukturalne problemy.

Tabela 12. Środki finansowe w ramach Programów Operacyjnych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (limit finansowy)
Źródło: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Środki finansowe przeznaczane na realizację Programów Operacyjnych Ministra Kultury systematycznie rosną. Zdecydowanie największy udział przypada na program Dziedzictwo Kulturowe, dla którego w 2008 r. zwiększono środki w porównaniu z 2006 r. o blisko 100 mln zł. Duże znaczenie mają także programy: Rozwój Infrastruktury Kultury oraz Promocja Czytelnictwa oraz Promocja Twórczości.

Programy Operacyjne cieszą się dużą popularnością wśród podmiotów starających się o środki na działalność kulturalną. W ramach tylko jednego naboru wniosków do programu Promocja Twórczości, organizowanego na początku 2008 r., złożono ponad 1100 aplikacji. Podobnie jest w przypadku pozostałych programów. Wnioskowane kwoty wsparcia są stosunkowo niewielkie i w większości przypadków nie przekraczają 100 tys. zł. W sumie powoduje to spore obciążenie struktur Ministerstwa pracą przy ocenie wniosków.

Istotnym co do wielkości działem w wydatkach budżetowych MKiDN jest szkolnictwo wyższe. Wydatki w tym dziale systematycznie rosną – z poziomu 240,7 mln zł
w 2003 r. do 361,8 mln zł w 2007 r. Oznacza to wzrost w badanym okresie o około 50%.

Tabela 13. Wydatki w ramach działu 803 (szkolnictwo wyższe) w latach 2003–2007 (w mln zł)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 Kultura i ochrona dziedzictwa {por. tytuł tabeli???) narodowego za lata 2003–2007.

Działalność dydaktyczna konsumuje około 93% wszystkich wydatków ponoszonych przez MKiDN w ramach działu szkolnictwo wyższe, a wydatki majątkowe mniej niż 5%, chociaż ich udział w ostatnich latach wyraźnie rośnie. Wynika to zapewne z tego, że uczelnie artystyczne pozyskują środki unijne na inwestycje i muszą mieć zapewnione krajowe współfinansowanie.

Wysokość wydatków przypadających na jednego studenta uczelni artystycznych w 2007 r. wynosiła 25,5 tys. zł (zob. tabela 14). Z badań GUS wynika jednak, że koszt wykształcenia studenta wyższej szkoły artystycznej wynosi ponad 37 tys. zł rocznie (i że jest ono ponad 4,5 tys. zł droższe niż uważane powszechnie za bardzo kosztowne kształcenie lekarzy). Tę różnicę o ok. 12 tys. zł na każdego studenta finansują uczelnie ze środków, które same pozyskują, w większości zapewne od studentów.

Tabela 14. Wydatki MKiDN na szkolnictwo wyższe w przeliczeniu na jednego studenta
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003 – 2007.

Dodatkowe środki, zwłaszcza na promocję twórczości, zapewnia utworzony na mocy Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz.U. z 2006 r., nr 90, poz. 631) Fundusz Promocji Twórczości, którego przychody to:
- wpływy od producentów lub wydawców egzemplarzy utworów literackich, muzycznych, plastycznych, fotograficznych i kartograficznych, niekorzystających z ochrony autorskich praw majątkowych; producenci ci są obowiązani do przekazywania na rzecz funduszu od 5% do 8% wpływów brutto ze sprzedaży egzemplarzy tych utworów,
- wpływy od sprawców naruszeń prawa autorskiego,
- dobrowolne wpłaty, zapisy i darowizny,
- inne wpływy.

Tabela 15. Przepływy pieniężne w ramach Funduszu Promocji Twórczości (w mln zł)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003 – 2007.

Fundusz Promocji Twórczości wspiera zadania wynikające z Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tj. dotacje do wydań, stypendia i zapomogi. Wartość wydatków w ramach tego funduszu w ostatnich latach rośnie, jednak nie stanowi on znaczącego źródła finansowania działalności kulturalnej.

Innym funduszem celowym przewidzianym w Ustawie o grach i zakładach wzajemnych z dnia 29 lipca 1992 r. (Dz.U. z 2004 r., nr 4, poz. 27) jest Fundusz Promocji Kultury, przeznaczony wyłącznie na promowanie lub wspieranie:
- ogólnopolskich i międzynarodowych przedsięwzięć artystycznych,
- twórczości literackiej i czasopiśmiennictwa oraz działań na rzecz kultury języka polskiego i rozwoju czytelnictwa,
- działań na rzecz ochrony polskiego dziedzictwa narodowego,
- młodych twórców i artystów,
- działań na rzecz dostępu do dóbr kultury osób niepełnosprawnych,
- zadań realizowanych w ramach projektów, w tym projektów inwestycyjnych oraz projektów współfinansowanych z funduszy europejskich i międzynarodowych, z zakresu kultury i ochrony dziedzictwa narodowego,
- realizacji inwestycji służących promowaniu i wspieraniu przedsięwzięć artystycznych, rozwojowi czytelnictwa, ochronie polskiego dziedzictwa narodowego, promocji młodych twórców i artystów oraz sztuki współczesnej,
- spłaty wieloletnich zobowiązań finansowych i związanych z nimi dodatkowych obciążeń zaciąganych przez instytucje kultury, dla których organizatorem jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

Tabela 16. Przepływy pieniężne w ramach Funduszu Promocji Kultury (w mln zł)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych ze sprawozdań z wykonania budżetu państwa w części 24 oraz w dziale 921 za lata 2003 – 2007.

Fundusz Promocji Kultury jest ważnym źródłem finansowania sfery kultury. W 2007 r. wydatkowane środki stanowiły 13,5% wartości wydatków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach działu kultura i ochrona dziedzictwa narodowego. Środki tego Funduszu pochodzą z wpływów w grach losowych stanowiących monopol państwa i są przeznaczane na finansowanie Programów Operacyjnych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

poprzedni rozdział
........................................................................
14 Narodowe instytucje kultury to te podmioty, które podlegają Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
15 Od 2008 r. obowiązuje nowa nazwa programów: Programy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (przyp. red.).
 
« Maj 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo