O historii Bunkra Sztuki

Historia Bunkra sięga 1950 roku, kiedy zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki powołano Krakowski Oddział Centralnego Biura Wystaw Artystycznych (CBWA). Programowo, organizacyjnie i finansowo podlegał on warszawskiej centrali. Początkowo jego siedzibą było niewielkie pomieszczenie przy ul. Łobzowskiej 3, wynajmowane od Związku Polskich Artystów Plastyków. Później, w latach 1951–1965, dzierżawiono lokal w siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (Pałac Sztuki, pl. Szczepański 4). Po decentralizacji CBWA w 1962 roku jego krakowski Oddział został przekształcony w Biuro Wystaw Artystycznych (BWA). Trzy lata później wybudowano, zaprojektowany specjalnie na jego potrzeby, dwukondygnacyjny pawilon (pl. Szczepański 3a), o gigantycznej na tamte czasy powierzchni wystawowej ok. 1000 m2 – obecną siedzibę Bunkra Sztuki. Autorką projektu jest Krystyny Różyskiej-Tołłoczko. Budynek Galerii jest jednym z nielicznych w Polsce przykładów brutalizmu w architekturze. Do lat 90. XX wieku był jedyną realizacją nowoczesnej architektury w obrębie Starego Miasta. Fasadę wykonaną z betonowych odlewów drewnianych szalunków zaprojektowali Stefan Borzęcki i Antoni Hajdecki.

Program artystyczny prezentowany do roku 1994 był często mozaiką przypadkowych propozycji. Najczęściej pokazywano twórczość artystów Krakowskiego Okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP) i Związku Polskich Artystów Fotografików (ZPAF) oraz objazdowe „wystawy-zestawy” przygotowywane przez CBWA: od rękodzieła ludowego i medalierstwa po architekturę wnętrz, od sztuki radzieckiej, rumuńskiej po nieco odważniejsze i bardziej „egzotyczne” propozycje, jakimi były sztuka norweska czy hinduska. Program wystawienniczy uzupełniała działalność oświatowa o charakterze informacyjnym i edukacyjnym.

Istotne dla historii Galerii zmiany o charakterze administracyjnym nastąpiły dopiero po 1989 roku. BWA, z siedzibą przy pl. Szczepańskim 3a, przeszło w struktury samorządowe Gminy Miasta Kraków i w 1994 roku został mu nadany status galerii miejskiej, czego symbolicznym wyrazem stała się zmiana nazwy instytucji. BWA, nazywane w latach 1993–1994 Galerią BWA, przyjęło rok później nazwę: Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki.

Marysia Lewandowska komentuje nową nazwę Galerii następująco: ...termin „bunkier” odsyła do sytuacji zagrożenia i konieczności ochrony, by zapewnić przeżycie. Jednak nazwa wywodzi się raczej z charakterystycznego kształtu budynku, w którym mieści się Galeria. Nawiązuje także do idei samej Galerii, która prezentuje i chroni w swoim obrębie najwartościowsze przejawy nowej sztuki.

Pomysł na Bunkier Sztuki wynikał z zupełnie nowego spojrzenia na potencjał, jaki to miejsce miało i ma: jest nie tylko największą galerią w województwie małopolskim, ale również największą galerią miejską w kraju. Zasadniczym celem stało się wykreowanie centrum sztuki współczesnej, wykraczającego swoją działalnością poza lokalność Krakowa, funkcjonującego według standardów zachodnich instytucji o podobnym profilu zarówno pod względem jakości merytorycznej, jak i profesjonalizmu w realizacji ekspozycji.


Fragment tekstu Beaty Nowackiej-Kardzis pt. Bunkier Sztuki znajdującego się w książce Sztuka w Bunkrze Galeria Bunkier Sztuki 1994-2006, Kraków 2006.

O działalności Bunkra Sztuki

BUNKIER SZTUKI jest nie tylko największą galerią w województwie małopolskim, ale również największą galerią miejską w kraju. Galeria prezentuje polską i międzynarodową sztukę nowoczesną w szerokim kontekście kulturowym. Otwarty jest na sztukę multimedialną, wideo i performance. Pojawiają się tutaj wystawy dotyczące aktualności – pokazujące sztukę najnowszą lub nowe interpretacje sztuki XX wieku.

W BUNKRZE SZTUKI jest prezentowanych około 10 wystaw rocznie, a także liczne spotkania, prezentacje, wykłady, projekcje filmowe, dyskusje oraz działania artystyczne w przestrzeni publicznej.

W swojej ponad 50 letniej historii, BUNKIER SZTUKI prezentował artystów o międzynarodowej sławie tej klasy, co: Bruno Schulz, Tony Cragg, Hans Arp, Hanne Darboven, Andreas Kaufmann, Henry Moore, Beat Streuli, Joseph Beuys, Deimantas Narkevičius, Josef Dabernig, Rosemarie Trockel, Krzysztof Penderecki, Tadeusz Kantor, Stanisław Dróżdż, Katarzyna Kozyra, Rafał Bujnowski, Wilhelm Sasnal, Mirosław Bałka, Jarosław Kozłowski, Andrzej Pawłowski, Zofia Kulik, Leon Tarasewicz, Alicja Żebrowska, Jadwiga Sawicka, Krzysztof Wodiczko, Shahram Entekhabi, Olaf Breuning, Adrian Paci.

BUNKIER SZTUKI promuje interesujących, związanych ze środowiskiem krakowskim, twórców młodego i średniego pokolenia (Marta Deskur, Grzegorz Sztwiertnia, Jadwiga Sawicka, Oskar Dawicki, Piotr Lutyński, Małgorzata Markiewicz, Karolina Kowalska, Janek Simon). Umożliwia start najmłodszym artystom (novart.pl, Równoległy Świat – Polska 50°//N-52°//N, Pop elita). Znany jest z wystaw klasyków sztuki polskiej (Stanisław Dróżdż, Krzysztof Wodiczko) – z szerokim uwzględnieniem twórców krakowskich (Maria Pinińska-Bereś, Tadeusz Kantor, Jerzy Bereś, Marek Chlanda). BUNKIER organizuje ponadto wystawy prezentujące kondycję malarstwa współczesnego (Jarosław Modzelewski, Marek Sobczyk, Tomasz Ciecierski, Edward Dwurnik czy Rafał Bujnowski). Realizuje się tutaj projekty związane ze sztuką wideo (grupa Azorro, Andreas Kauffman, Electric Earth: sztuka filmowa i wideo z Wielkiej Brytanii, Swiss video). W BUNKRZE pojawiają się wystawy problemowe, zawierające refleksję na temat instytucji jaką jest galeria i wystawy, tożsamości artystów i strategii działalności artystycznej w dzisiejszym świecie, a także komentujące otaczającą nas rzeczywistości (4 pokoje / 4 rooms. Galeria jako przestrzeń dyskursu, Boys, Inni to ja. Instynkt społeczny w sztuce litewskiej, roczny projekt Transkultura).

W obecnym kształcie BUNKIER SZTUKI posiada trzy niezależne przestrzenie wystawowe: Galerię Dolną, sale parteru i pierwszego piętra przeznaczone dla wystaw grupowych oraz rozbudowanych projektów, a także dodatkowo, przewidziany na prezentacje niewielkich, indywidualnych realizacji – project room.

Otworzona w 2005 roku Galeria Dolna stanowi inspirujące miejsce do realizacji site-specific. Przeznaczone jest także na prezentacje twórczości młodych artystów czy cykle mniejszych pokazów (Swiss Video, Karolina Kowalska Crash test, Małgorzata Markiewicz Przemiany, Policja, projekt Transkultura).

Intensywny i wymagający program wystawienniczy stał się inspiracja do zainicjowania w 1998 roku działalności Klubu Bunkra Sztuki. Pojawiła się potrzeba organizowania spotkań dyskusyjnych, komentujących, a tym samym dopełniających, problematykę poruszaną przez artystów na wystawach prezentowanych w Galerii. Równocześnie KBS, przygotowując niezależne od programu wystawienniczego cykle spotkań komplementarne do wizji Bunkra jako centrum kulturalnego. Co miesiąc odbywa się około 10 spotkań, prezentacji, wykładów, projekcji filmowych i dyskusji.

BUNKIER SZTUKI prowadzi także program artist-in-residence. Każda rezydencja ofiaruje artyście możliwość pracy wewnątrz kontekstu polskiej kultury; czy to na zasadzie indywidualnych doświadczeń, czy też we współpracy z innymi polskimi artystami. Galeria udostępnia twórcom: zorganizowanie wystawy, miejsce pracy, bazę techniczną, miejsca wystawowe, zakwaterowanie, a także organizuje spotkania z odpowiednimi organizacjami i artystami w Polsce. Do tej pory BUNKIER SZTUKI odbywały się cztery trzymiesięczne rezydencje ufundowane przez The Arts Council of England oraz Art in General New York (m.in. Ward Shelley Operacja: Myszy, Daniel Bozhkov Can You Hear Me Now? Search for a Friendly Sparrow and Other Birds of Prey).

Bunkra Sztuki prowadzi także portal poświęcony sztuce współczesnej (www.bunkier.art.pl), który zyskał opinię jednej z najlepszych stron internetowych polskich instytucji kulturalnych. Tłumaczony jest również na język angielski. Strona informuje o wydarzeniach artystycznych przygotowywanych przez Galerię oraz znacznie szerzej, o osiągnięciach polskich artystów i ważniejszych przedsięwzięciach w sztuce światowej. W portalu znajduje się także (jeden z najobszerniejszych w Polsce zbiorów linków do stron internetowych artystów, galerii, projektów artystycznych i pism) oraz (internetowe pismo poświęcone sztuce).


O kolekcji Bunkra Sztuki

Konsekwencją myślenia o Bunkrze jako instytucji kultury było rozpoczęcie gromadzenia własnych zbiorów dzieł sztuki – budowanie nowej kolekcji. Jej początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy Bunkier Sztuki był jeszcze Biurem Wystaw Artystycznych. W czasach PRL-u tworzenie kolekcji przy wojewódzkich BWA było powszechną praktyką. Prace kupowano bądź za dotacje miejskie, bądź pozyskiwano je przez tzw. zakupy urzędnicze. Na przełomie lat 80. i 90. kolekcja zawierała ponad 700 obiektów. Niestety, zły stan magazynów uniemożliwił dalsze ich przechowywanie i w 1993 roku – na specjalnie zorganizowanej aukcji – sprzedano większość zbiorów.
„Druga” Kolekcja Bunkra Sztuki powstaje od początku XXI wieku i gromadzi najbardziej reprezentatywnych artystów krakowskich, a w dalszej kolejności polskich i zagranicznych. Nie jest tworzona „z klucza”, jak to bywało za czasów BWA, lecz w oparciu o opinie niezależnych kuratorów i krytyków sztuki. Obejmuje prace artystów, którzy wpisują się w aktualną refleksję sztuki. Obecnie liczy ponad 100 dzieła 28 twórców. Wprawdzie bardzo trudno jest uzyskać fundusze na zakup prac, ale na szczęście tworzeniu kolekcji sprzyjają obecne praktyki artystyczne: większość wystaw w Bunkrze związana jest z produkowaniem obiektów, których koszty pokrywa Galeria. Po wystawie część tych prac zostaje przekazana do naszych zbiorów. Tym sposobem zdecydowana większość nabytych dzieł była u nas wcześniej prezentowana.
Twórcy, których dzieła gromadzi Bunkier, wystawiają obecnie w najlepszych galeriach na całym świecie, a ich prace znajdują się w zbiorach liczących się instytucji. Międzynarodowe potwierdzenie ich wartości jest wielkim sukcesem Bunkra Sztuki, a Kolekcja obok wystaw bieżących, jest bardzo ważnym aspektem jego działalności - odzwierciedla program Galerii i prezentuje twórczość artystów z nią związanych. Możliwość wypożyczania prac innym instytucjom sprawia, że Kolekcja jest również istotnym elementem promocji Galerii.
Po raz pierwszy Kolekcja została zaprezentowana na specjalnym pokazie przygotowanym z okazji Światowego Kongresu Sztuki Współczesnej (IKT) w 2005 roku. Od tej pory pokazywana była pięciokrotnie: w Bunkrze Sztuki (2005, 2006), jako jedna z trzech na wystawie Wreszcie Nowa! Małopolskie kolekcje sztuki współczesnej w Galerii Sztuki Polskiej XIX w. krakowskiego Muzeum Narodowego (2007), w Rzymie w ramach prezentacji przygotowanej przy współpracy z Instytutem Polskim oraz z Starym Browarze w Poznaniu.
W Kolekcji są prace mistrzów polskiej awangardy: projekcje publiczne Krzysztofa Wodiczko z lat 1996–2004 oraz ich filmowe dokumentacje, a także filmy jednego z pierwszych twórców sztuki wideo w Polsce – Józefa Robakowskiego. Można znaleźć również prace artystów młodszych: Marty Deskur, której twórczość podejmuje wątki feministyczne, tematy migracji i obcości kulturowej, a także zrealizowana w Bunkrze Sztuki – w ramach Transkultury – projekcja Waela Shawky’ego, którego zainteresowania artystyczne dotyczą obszarów kulturowych oraz zagadnienia „obcego”. Obecni są również najmłodsi artyści – „odkrycia” sceny krakowskiej, których Bunkier wspierał od samego początku: Karolina Kowalska, Małgorzata Markiewicz i Janek Simon. Jednym z najnowszych nabytków Kolekcji prezentowanym w tej części ekspozycji jest projekcja Bogny Burskiej – A Hart So White (2007).
W Kolekcji Bunkra znajdują się również prace polskich klasyków malarstwa współczesnego – Tomasza Ciecierskiego, Edwarda Dwurnika i współtwórcy Gruppy – Marka Sobczyka, który wierny malarstwu eksperymentuje z obrazem pracuje nad jego doskonałością. Średnie pokolenie reprezentują: Łukasz Skąpski – różnorodności podejmowanych przez niego tematów dorównuje tylko różnorodność używanych technik i materiałów. Łączy w swoich pracach konceptualizm z estetyką minimalistyczną; prace fotograficzne Katarzyny Górnej i Alicji Żebrowskiej, w których pojawia się silnie akcentowany i szeroko dyskutowany temat tożsamości człowieka, jego seksualności, a także kultury, zakorzenienia i stereotypów – obecny także w prezentowanej pracy z najnowszego malarskiego cyklu młodych krakowskich artystów Lidii Krawczyk i Wojtka Kubiaka zatytułowanego Genderqueer; wreszcie Jadwiga Sawicka i Piotr Lutyński – malarze o zupełnie skrajnych temperamentach. Sawicka bada zagadnienie formy, maluje obrazy oszczędne, chłodne, intelektualne, której twórczość na wystawie jest bogato reprezentowana przez obrazy, obiekty, Lutyński żywiołowy, zmysłowy i sensualny dąży do sztuki „totalnej” włączając swoje malarstwo w widowiska – happeningi muzyczno-wizualne; nieco młodszymi artystami, związanymi z Krakowem, którym Bunkier towarzyszył im od początku ich kariery, są: Oskar Dawicki – malarz, performer, twórca filmów wideo; Wilhelm Sasnal, Rafał Bujnowski, Marcin Maciejowski, którzy przede wszystkim malują – niegdyś pracowali razem tworząc Słynną Grupy Ładnie, teraz, już oddzielnie, zdobywają uznanie i wyróżnienia międzynarodowe. Całość ekspozycji dopełniają wyrafinowane, poetyckie, pełne refleksji i napięć czarno-białe fotografie Mikołaja Smoczyńskiego (Fields in Transition, 1993) oraz ustawione w przestrzeni obiekty Małgorzaty Markiewicz, Janka Simona i Jadwigi Sawickiej.
Prace wszystkich artystów jak kolorowe szkiełka w kalejdoskopie tworzą interesujący, barwny obraz Kolekcji, który jest kompozycją otwartą, oczekującą na kolejne dzieła kolejnych twórców.

Beata Nowacka-Kardzis
Kurator Kolekcji

www.bunkier.art.pl