2.1. Teatry publiczne

2.1.3. Decentralizacja teatrów publicznych

2.1.3.1. Inicjatywy oddolne.

W latach 1991–1992 zdarzały się pojedyncze przypadki przekazywania samorządom teatrów państwowych. W 1991 r. władzom samorządowym przekazano teatry w Gdyni i Warszawie, rok później Teatr Baj Pomorski w Toruniu stał się teatrem miejskim.

W 1991 r. doszło także do działań w odwrotnym kierunku. Wyodrębniono Instytut Teatru Narodowego w Warszawie i Stary Teatr w Krakowie jako instytucje o szczególnym znaczeniu dla kultury narodowej i przekazano je bezpośredniemu nadzorowi ministerstwa. W przypadku Starego Teatru decyzja została niejako wymuszona. W połowie 1991 r. dyrektor Tadeusz Bradecki ogłosił, że zamyka teatr do końca roku, bo nie ma pieniędzy na jego działalność. We wrześniu 1991 r. minister kultury i sztuki i wojewoda krakowski podpisali porozumienie, na podstawie którego MKiS przejął uprawnienia i obowiązki organu założycielskiego. Decyzję podjęto „biorąc pod uwagę aktualną sytuację formalną i finansową w dziedzinie kultury, a w szczególności poważne zagrożenia godzące w poziom i byt teatrów” i uzasadniano tym, że Stary Teatr „dzięki swojej niekwestionowanej pozycji artystycznej oraz roli, jaką pełni na arenie międzynarodowej w popularyzowaniu kultury polskiej, zajmuje pozycję Teatru Narodowego”.

Wróćmy do procesu przekazywania teatrów samorządom. Przypadek stworzenia grupy warszawskich teatrów miejskich skupia w sobie wiele najważniejszych wątków debat o organizacji życia teatralnego w Polsce, o decentralizacji, o prywatyzacji, o sposobie finansowania teatrów.

W 1990 r. Rada Warszawy postanowiła sprywatyzować pięć teatrów, między innymi Teatr Dramatyczny i Teatr Syrena, które miała przejąć firma Batax – producent musicalu Metro. Decyzja była bezprawna, ponieważ wówczas teatry te podlegały wojewodzie warszawskiemu. Zarząd Miasta podjął więc starania o przejęcie pewnej liczby teatrów pod swój zarząd.

W duchu Ustawy o podziale kompetencji między organami władzy różnych szczebli stworzono nowy system podporządkowania teatrów w Warszawie –
4 czerwca 1991 r. zostało zawarte porozumienie między Zarządem Związku Dzielnic-Gmin Warszawy a Wojewodą Warszawskim, na mocy którego stołeczny samorząd stał się organem założycielskim dwunastu teatrów⁵. W sprawie przekazania nie odbyły się żadne wielostronne negocjacje. Wojewoda i samorząd zlekceważyły nawet opinie prawników, kwestionujących legalność działania. MKiS uważał, że umowa nie miała mocy formalnoprawnej, a porozumienie zawarto bez wiedzy i zgody ówczesnego ministra, Marka Rostworowskiego⁶. Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego bronił się przed zarzutami, powołując się na Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnymi i Ustawę o pracownikach samorządowych z dnia 10 maja 1990. Gminie na jej wniosek może być także przekazane mienie ogólnonarodowe (ogólnopaństwowe) [...], jeżeli jest ono związane z realizacją jej zadań. „Nie ulega wątpliwości, że do zadań Związku Dzielnic-Gmin Warszawy należy opieka nad życiem kulturalnym w stolicy”⁷ .

Po przejęciu teatrów w Zarządzie Miasta zaczęto głośno mówić o ich prywatyzowaniu – nie starczało funduszy na utrzymywanie wszystkich. W stolicy zaczęła się tzw. dzika prywatyzacja (dotycząca teatrów Dramatycznego i Syrena) – budynki wydzierżawiono prywatnym przedsiębiorstwom. Jednak wprowadzenie Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej uniemożliwiło sprzedaż i teatry pozostały miejskie.

Podsumujmy – pod koniec 1992 r. 15 teatrów podlegało już całkowicie samorządom miejskim i było finansowanych wyłącznie z kasy komunalnej (10 teatrów dramatycznych, 2 lalkowe i operetka w Warszawie, Teatr Miejski w Gdyni, Teatr Baj Pomorski w Toruniu). Jeszcze 93 teatry (dramatyczne, lalkowe, muzyczne i operowe) pozostały w gestii administracji państwowej.


-----------------------------------------------------
⁵ Raport. Informacja o stanie teatrów miejskich, Wydział Kultury Biura Zarządu M. St. Warszawy, Warszawa, marzec 1995.
⁶ D. Wyżyńska, Warszawskie teatry dramatyczne w latach 1989–95 – rozważania o polityce teatralnej, praca magisterska, Biblioteka Główna Akademii Teatralnej, syg. pr. 895, s. 34.
⁷ A. Hagmajer, Metro górą – polemika, „Gazeta Wyborcza” 1992, nr 53.