Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Sytuacja muzeów w Polsce po 1989 r.

1.6. Cyfryzacja zbiorów

Pierwsze prace nad utworzeniem inwentarzy elektronicznych w muzeach w Polsce zostały rozpoczęte w latach 80. XX wieku, w 1989 r. istniały już systemy bazodanowe (tekstowe w systemie DOS) w Muzeum Narodowym w Warszawie23 i Muzeum Narodowym w Poznaniu. W 1995 r. zostało wykonane pierwsze badanie zaawansowania komputeryzacji polskich muzeów24. Badanie to powtórzono w 2001 r.25 i była to ostatnia publicznie ogłoszona analiza tego rodzaju, dlatego warto ją tu przywołać.

Agnieszka Jaskanis w podsumowaniu opracowania pisała:
„Ankieta rozesłana została na początku 2001 r. do 683 placówek muzealnych (muzeów i ich samodzielnych oddziałów muzealnych, zgodnie z wykazem w Departamencie Dziedzictwa Narodowego MKiDN). Udzielono 256 odpowiedzi (ok. 37% jednostek ankietowanych) [...]. Odpowiedzi nadesłało 227 placówek muzealnych państwowych i samorządowych, co stanowi 33% wszystkich placówek ankietowanych i 89% udzielonych odpowiedzi, 12 muzeów kościelnych, co stanowi 1,7% wszystkich placówek ankietowanych i 4,7% udzielonych odpowiedzi, 16 muzeów prywatnych lub społecznych, co stanowi 2,3% wszystkich placówek ankietowanych i 6,3% udzielonych odpowiedzi. Wśród 256 muzeów tylko 181 zadeklarowało rozpoczęcie wprowadzania komputeryzacji. Stanowi to 68% muzeów, które odpowiedziały na ankietę i 27% ogółu placówek muzealnych w Polsce.

Najważniejszym celem ankiety była odpowiedź na pytanie, czy muzea w Polsce tworzą elektroniczny inwentarz zbiorów i czy możliwe jest udostępnienie tej informacji poprzez sieci typu Internet dla celów muzealnych i dla potrzeb społeczeństwa (edukacyjnych, turystycznych, promocyjnych, polityki regionalnej itd.). Wyniki ankiety ujawniły szereg aspektów o zasadniczym znaczeniu dla oceny stanu wprowadzenia nowych technologii informacyjnych do muzeów:
Aktywność muzeów w tworzeniu lokalnych baz danych charakteryzuje się tym, iż ze 181 placówek muzealnych, które wprowadzają komputeryzację, tylko 82 prowadzi inwentarz elektroniczny swoich zbiorów. A zatem tylko 45% placówek posiadających komputery (jeden lub więcej) tworzy bazy danych o zbiorach muzealnych. W tej grupie trzy instytucje stosują programy biblioteczne jako programy inwentarzowe zbiorów, co wynika z rodzaju kolekcji muzealnej, obejmującej zbiory biblioteczne. Dla porównania z wynikami ankiety z 1996 r. dodam, że wśród placówek muzealnych stosujących wówczas komputery – 72% deklarowało potrzebę wykorzystania komputerów głównie dla potrzeb tworzenia muzealnych inwentarzowych baz danych”26.

Istotnym wnioskiem płynącym z tego badania było stwierdzenie:
„[…] nie można mówić o standaryzacji oprogramowania zbiorów muzealnych. Programy do inwentaryzacji muzealnej – na skutek braku forum, na którym możliwy byłby przepływ informacji między muzeami o tworzonych i wykorzystywanych aplikacjach i ich kosztach, a także na skutek braku jednoznacznej, wspólnej polityki informatyzacji muzeów w Polsce (polityki Rządu lub polityk regionalnych) – traktowane są na rynku jako jednostkowe projekty informatyczne. Koszty zakupu takiego programu są więc bardzo wysokie i wiążą się z długim okresem tworzenia, wdrażania i kontroli funkcjonowania [...]. Stosowanie programów komputerowych przeznaczonych do prowadzenia inwentarzy muzealiów jest w dalszym ciągu wewnętrzną sprawą muzeów, które wdrażają lub nie wdrażają programy komputerowe, aby ułatwić pracę muzealników nad zarządzaniem i ochroną zbiorów. Dzieje się to wyłącznie na własne ryzyko tych instytucji.

Stan ten nie sprzyja tworzeniu policentrycznej, ogólnopolskiej bazy danych o zbiorach i kolekcjach muzeów, a co się z tym wiąże udostępnieniu społeczeństwu dóbr kultury i wiedzy zdeponowanej w muzeach. O społecznej wadze tego problemu wiele mówi się od lat – bez wyraźnego zainteresowania decydentów, przekładanego w konkretne programy działania. Jako dobrą analogię o pozytywnym znaczeniu społecznym, przypomnę funkcjonujący w Polsce projekt pt. «Internet dla szkół». Program ten zakłada wzbogacenie edukacji młodego pokolenia o zasoby wiedzy dostępnej w Internecie. Paradoksem jest, iż program ten nie ma swojego odpowiednika w dziedzinie kultury, który mógłby – zgodnie z zasadniczymi postanowieniami Konstytucji RP (art. 5 ust. 1) służyć «stwarzaniu warunków upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju». [...] Walory użytkowe dostępu do informacji o polskich zbiorach muzealnych są bardzo zróżnicowane, nie pozbawione również znaczącego czynnika ekonomicznego. Można zaryzykować stwierdzenie, że brak inwestycji w informatyzację muzeów nie tylko przyczynia się do ich ekonomicznej zapaści, lecz również ma wpływ na dekulturację zwłaszcza młodych internautów szukających wiedzy i doznań w plikach udostępnianych przez zagraniczne muzea.

W 2001 r. baza inwentarzowa zgromadzona w 82 muzeach liczyła dokładnie 1 959 997 rekordów, co oznacza, że tyle opisów obiektów muzealnych zostało wprowadzonych do baz danych we wszystkich muzeach polskich. Rekordy te wprowadzono w okresie od ok. 1988 r. do końca 2000 r. Zasób ten odnosi się do ok. 1/6 zbiorów muzealnych w Polsce. W porównaniu z wynikami ankiety z 1996 r., gdy liczba rekordów w inwentarzowych bazach danych wynosiła ok. 400 tys. rekordów, oznacza to, że w ciągu 5 lat wprowadzono 1 600 000 rekordów, czyli średnio 320 tys. rocznie.

[...] Tylko w 30 muzeach przygotowywana jest biblioteka wizerunków kolekcji. W czasach, gdy technologia pozwala na załączenie dowolnej rejestracji multimedialnej do opisywanego obiektu muzealnego, prace nad digitalizacją wizerunków muzealiów wydają się być niezwykle pilne. Wagę tego zadania należy mierzyć korzyściami niematerialnymi (edukacja), jak i finansowymi (promocja regionu, turystyka etc.). Skalę regresu finansowego w muzeach wiodących w komputeryzacji informacji o zbiorach w ostatnich latach ilustruje stosunek wykorzystywanych w muzeach programów inwentarzowych, które zostały opracowane na początku lat 90., do wszystkich stosowanych w muzeach programów inwentarzowych.

Baza danych o muzealiach w Polsce liczy obecnie ok. 2 mln rekordów i docelowo zapewne będzie liczyła ok. 13 mln. Jak chronić tę specyficzną formę gromadzenia danych o dobrach kultury w obecnych warunkach w Polsce? Odpowiedź na to pytanie będzie kluczem do powodzenia w działalności polskich muzeów w najbliższych latach. Dotychczasowe doświadczenia środowiska muzealników w informatyzacji zbiorów i ich zastosowań tworzą wystarczającą teoretyczną i praktyczną podstawę do osiągnięcia sukcesu w czasie znacznie krótszym niż to uprzednio wskazałam. Bez wątpienia można stwierdzić również, że istnieje olbrzymie zapotrzebowanie społeczne na ten sukces, niosące ze sobą również nowe możliwości ekonomiczne dla muzeów. Dyrektorzy muzeów, zwłaszcza tych placówek, które mają najliczniejsze zbiory, dostrzegają tę koniunkturę. Budżety, którymi dysponują, nie pozwalają jednak na inwestycje, które mogą przynieść dochody czy nawet zysk za kilka lat. Potrzeby doraźne powodują, że informatyzacja zbiorów jest spychana na dalszy plan wśród wydatków. Dlatego realia programowe i ekonomiczne ostatniej dekady ubiegłego wieku budzą pesymizm, co do pomyślności jakichkolwiek prognoz”27.

Większość stwierdzeń Agnieszki Jaskanis z cytowanego podsumowania, które zostało opracowane w 2001 r., pozostaje niestety aktualna do dzisiaj. W 2005-2006 r. wraz z Agnieszką Jaskanis powtórzyłyśmy badanie, tym razem mające służyć przede wszystkim rozpoznaniu procesu digitalizacji zbiorów, ale jego wyniki są dostępne wyłącznie w opracowaniu źródłowym. Do 450 muzeów została wysłana ankieta, odpowiedzi na nią udzieliło 189 instytucji, z czego 119 rozpoczęło informatyzację, 69 – nie zainicjowało w ogóle tego procesu (jedno muzeum nie udzieliło jednoznacznej odpowiedzi), 92 muzea zgłosiły fakt prowadzenia wizualizacji cyfrowej, 95 – udzieliło negatywnej odpowiedzi. Liczba rekordów tekstowych wyniosła – 2 738 849, liczba rejestracji obrazowych i multimedialnych – 281 469.

Aż 162 muzea z grupy 189 wyraziły chęć przystąpienia do wspólnego systemu informatycznego, 21 nie wyraziło na to zgody, 6 – udzieliło odpowiedzi „nie wiem”. Aż 115 instytucji w tej grupie nie miało w 2006 r. wyspecjalizowanego pracownika do spraw informatyzacji, tylko 5 instytucji uczestniczyło do 2005 r. w międzynarodowych projektach powiązanych z działaniami innowacyjnymi.

W latach 1995-2008, mimo znacznego postępu w zastosowaniu informatyki w zbiorach muzealnych28, na szczeblu centralnym nie podjęto decyzji o koordynacji dostępu do baz danych w muzeach, chociaż idea taka znalazła uznanie i polski program SSWIM (Sieciowy System Wymiany Informacji Muzealnej)29 został wyróżniony przez Ministra Kultury w 1997 r. Co więcej, w 2002 r. zostało w Ministerstwie Kultury zlikwidowane stanowisko pełnomocnika ministra ds. komputeryzacji instytucji kultury.

W 2004 r. Ministerstwo Kultury wdrożyło programy operacyjne, w ramach których muzea mogły starać się o dofinansowanie przedsięwzięć informatycznych, co zostało wykorzystane zwłaszcza w procesie digitalizacji zbiorów. Nie znamy jednak zakresu wpływu tego dofinansowania na proces informatyzacji muzeów, ponieważ temat ten nie był poddany badaniu.

Od 1 maja 2004 r. Polska dołączyła do europejskiego programu-projektu MINERVA+ (www.minervaeurope.org), Minister Kultury powołał pełnomocnika, którym jest Maria Śliwińska (International Center for Information Management, Systems and Services – w skrócie ICIMSS, Toruń). W projekcie MINERVA+ została powołana Grupa Reprezentantów Krajowych oraz kilka grup eksperckich zajmujących się: przygotowaniem wykazu działań podejmowanych w zakresie digitalizacji, benchamarkingu, praw własności intelektualnej, spraw technologicznych, a także przygotowania kursów do nauczania na odległość. Podstawowym dokumentem, którym kieruje się MINERVA w swoich działaniach, jest Raport z Lund (dostępny w wersji elektronicznej w języku angielskim pod adresem: Lund action plan, a jego polskie tłumaczenie można zamówić w ICIMSS). Przedmiotem opracowania polskich ekspertów był między innymi ilościowy wskaźnik autoprezentacji instytucji kultury w Internecie30. Ze względu na brak właściwych danych ilościowych dotyczących muzeów autorzy opracowania podali, że na 665 muzeów około 500 ma strony internetowe, w tym 60 instytucji w językach obcych. Zestawienie wykonane dla „Almanachu muzeów” na stronach „Culture” ujawnia, że na 1025 instytucji – 734 prezentuje się w Internecie31 .

Udział muzeów polskich w pozostałych punktach projektu MINERVA jest jednak bardzo zawężony32 i żadna z powstałych w kraju publikacji nie odnosi się bezpośrednio do specyfiki digitalizacji w muzeach (http://www.icimss.edu.pl/MINERVA/publikacje.php).

W dniu 24 kwietnia 2006 r. Minister KiDN powołał Zespół ds. Digitalizacji, którego zadaniem stało się opracowanie standardów digitalizacji w bibliotekach, muzeach i archiwach. Do zespołu weszły tylko dwie osoby reprezentujące muzea: Agnieszka Jaskanis i niżej podpisana. W 2008 r. zespół przekazał ministrowi „Opracowanie standardów technicznych dla obiektów cyfrowych tworzonych przy digitalizacji dziedzictwa kulturowego”33 oraz rekomendował program SSWIM jako standard dla muzeów. W latach 2006-2008 głównym zagadnieniem podnoszonym w aspekcie informatyzacji muzeów było już jednak nie tworzenie baz danych (inwentarz elektroniczny), lecz zintensyfikowanie cyfryzacji wizualizacji zbiorów oraz ustalenie norm bezpieczeństwa danych, ich transferu oraz metody i miejsca przechowywania danych i ich kopii. W tym zakresie wspomniany raport we właściwy sposób ujmuje trudności muzeów na tle standardów digitalizacji stosowanych w bibliotekach i archiwach:
„W środowisku muzeów sytuacja była i pozostaje trudniejsza. Jedną z przyczyn jest to, że w muzeach występuje większa rozmaitość zbiorów niż w typowych archiwach i bibliotekach. Wystarczy nawet w znacznym uproszczeniu uwzględnić specyfikę sztuk pięknych, rzemiosła artystycznego, biologii, archeologii, etnografii, nauki i techniki, historii, by dostrzec skalę trudności. Zakres informacji mający znaczenie dla muzeów jest szeroki, obejmuje bowiem kwestie wytworzenia przedmiotu (materiał i technika), jego historii (nie tylko powstania, lecz również użytkowania). Z jednej strony nabiera znaczenia współpraca muzeów, z drugiej kwestia standardów informacji, warunkująca w pewnej mierze współpracę. Podstawowego znaczenia nabierają słowniki pojęć służące do klasyfikacji zbiorów. Słowniki te z oczywistych względów muszą być zorientowane na dziedziny. Specyfika muzeów obejmuje także zagadnienie konserwacji zbiorów w większym, jak się wydaje, stopniu niż w przypadku bibliotek i archiwów [...]34 .

Istotnym problemem udostępniania zbiorów jest niejasność prawna własności dużej grupy muzealiów oraz niejednoznaczna wykładnia prawa autorskiego w stosunku do tzw. dzieł osieroconych. Istnieje zatem wyraźna potrzeba adaptacji prawa do publikacji w Internecie zgodnie z potrzebami muzeów.

Wiele przedsięwzięć informatycznych w muzeach nie jest obecnie realizowanych z powodu braku funduszy celowych oraz, a może przede wszystkim, z powodu braku koordynatora.




--------------------------------
23 W 2000 r. Muzeum Narodowe w Warszawie otrzymało tytuł Lidera Informatyki Roku, przyznawany przez Computer Word za całokształt osiągnięć w dziedzinie informatyzacji.
24 D. Folga-Januszewska, A. Jaskanis, Ankieta o stanie komputeryzacji muzeów w Polsce, w: Media informatyczne w digitalizacji zbiorów archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych (materiały seminarium), Zamek Królewski na Wawelu, 8-9 maja 1996, Kraków 1996, s. 74-85; Zastosowanie technologii informatycznych w muzeach, w: Media informatyczne w digitalizacji zbiorów archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych, s. 19-24.
25 D. Folga-Januszewska, A. Jaskanis, Komputeryzacja archiwów, bibliotek i muzeów. Stan obecny i perspektywy, Biblioteka Narodowa w Warszawie, 19-20.06.2001, Konferencja pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu European Cultural Heritage Network, referat wraz z A. Jaskanis: Informatyka w muzeach w Polsce. Wyniki ankiety PKN ICOM 2001 (wyniki nie zostały opublikowane).
26 Por. przypis 24.
27 Por. przypis 25.
28 Por. D. Folga-Januszewska, Informatyka w muzeach, “Opuscula Musealia” 2000, z. 10.
29 Autorki programu: Dorota Folga-Januszewska, Agnieszka Jaskanis, oprogramowanie: Firma DAG, 1997. SSWIM jest używany przez kilkanaście w muzeów w Polsce, jest efektem przeprowadzonej w środowisku muzealników dyskusji dotyczącej standaryzacji opracowań zbiorów muzealnych. Powstał w 1996 r. równolegle do standardu „ID Object” w Getty Foundation.
30 W.P. Ryszewski, M. Śliwińska, In Search of Polish Cultural Website Quality, http://www.icimss.edu.pl/download/Berlin.pdf [dostęp 9.11.2008].
31 Autorki: Dorota Folga-Januszewska i Monika Tyc, dostępne na stronach portalu Culture.pl.
32 W ramach projektu pracują grupy eksperckie: grupa do spraw inwentarzy działań dygitalizacyjnych – Joanna Pasztaleniec-Jarzyńska, Biblioteka Narodowa, Warszawa; grupa do spraw własności intelektualnej – dr Andrzej Nowakowski, Instytut Książki, Kraków; grupa do spraw oceny efektywności projektów dygitalizacyjnych – prof. Mirosław Górny, UAM Poznań; grupa do spraw konserwacji i zachowania produktów dygitalnych – prof. Władysław Stępniak, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa, Marek Jagodziński, Concept, Toruń, Maria Śliwińska, ICIMSS, Toruń; grupa do spraw kształcenia – Maria Śliwińska, ICIMSS, Toruń.
33„Opracowanie standardów technicznych dla obiektów cyfrowych tworzonych przy digitalizacji dziedzictwa kulturowego”, przygotował Grzegorz Płoszajski z udziałem członków zespołu roboczego: Tomasza Kaloty, Dariusza Paradowskiego i Kazimierza Schmidta, konsultacje Aleksander Zgrzywa, 2008.
34
Tamże, s. 29.
« Marzec 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo