Właśnie wróciłem z konferencji w Cieszynie, w ramach projektu Silesia Revita. Tytuł konferencji cieszyńskiej - wielce wymowny: "CZY STAĆ NAS NA BRAK SYSTEMU REWITALIZACJI?"
Postaram się tu niedługo skomentować jakieś wątki z tej konferencji, a przynajmniej streścić mój własny wykład otwierający tę konferencję.

Wprawdzie dotychczasowe osiągnięcia Zespołu Elektrociepłowni Bytom S.A. nie uprawniają do przekazania gotowej recepty na przyspieszenie procesu rewitalizacji obiektów poprzemysłowych dla celów kultury, jednak możemy podzielić się praktycznymi doświadczeniami, wskazującymi na kreatywność podmiotów kultury i środowisk twórczych, przejawianą po zetknięciu się z postindustrialną przestrzenią, należącej do nas Elektrociepłowni Szombierki.

HISTORIA. ARCHITEKCI
Elektrownia Szombierki od początku XX wieku stanowi nieodłączny element krajobrazu Bytomia. To jeden z najlepiej zachowanych symboli niegdysiejszej potęgi przemysłowej miasta. Obiekt wybudowano w manierze modernistycznej, według projektu niemieckich architektów Emila i Georga Zillmanów. Łączy on idee wczesnego modernizmu ze śmiałymi rozwiązaniami inżynierskimi, opartymi na konstrukcjach stalowych. Budowla posiada równocześnie wyczuwalny, szczególnie na dziedzińcu pod wieżą zegarową, klimat pruskich zamków. Smukłość całej budowli z charakterystycznymi dla Zillmanów wieżami: zegarową i węglową oraz jej wewnętrzna przestrzeń (strzeliste fasady, okna i wysokie stropy) - to z kolei przejaw sakralizacji architektury przemysłowej, będący doskonałym odniesieniem do niematerialnej postaci energii.

WYGASZANIE PRODUKCJI w EC SZOMBIERKI
W połowie lat 90-tych przeprowadzono gruntowną modernizację drugiej elektrociepłowni ZEC Bytom - tj. EC Miechowice, opierając na niej podstawową produkcję Spółki. EC Szombierki, w której w tym czasie zlikwidowano produkcję energii elektrycznej, stała się jedynie źródłem rezerwowo-szczytowym systemu ciepłowniczego miasta. Systematyczne ograniczanie produkcji i wyłączanie poszczególnych podsystemów energetycznych elektrociepłowni oraz perspektywa całkowitego zaprzestania działalności wytwórczej - postawiły Spółkę u progu XXI w. wobec problemu zagospodarowania niewykorzystanych przestrzeni, innymi słowy - znalezienia nowej tożsamości dla obiektu.

KONIECZNOŚĆ RESTRUKTURYZACJI i OCHRONY DZIEDZICTWA
Zaistniała zatem konieczność restrukturyzacji majątku ( malejąca efektywność ekonomiczna i deprecjacja techniczna urządzeń energetycznych) i jednocześnie zrodziło się poczucie odpowiedzialności za historyczny obiekt, obudzona została świadomość jego wartości kulturowej, uświadomiony został sentymentalny związek kilku pokoleń energetyków, których życie związane było z pracą w elektrowni. Wszystko to nakazywało rozpoczęcie działań chroniących obiekt przed degradacją, a nawet całkowitym zniszczeniem.
Realizując swoją misję Spółka przystąpiła do szeregu inicjatyw, łączących biznes, kulturę i sport - w szczególności wspierając przedsięwzięcia, zmierzające do nadania obiektom Elektrociepłowni Szombierki nowej jakości.

EC SZOMBIERKI-MIEJSCE KREATYWNE
Pierwszym poważnym partnerem stał się Śląski Teatr Tańca. Od 2002 roku Spółka podejmuje z nim współpracę w ramach corocznej Międzynarodowej Konferencji Tańca Współczesnego i Festiwalu Sztuki Tanecznej. Sukcesy pierwszych inscenizacji spowodowały, że w postindustrialnych budynkach elektrociepłowni znalazły swoje miejsce zarówno spektakle zawodowych zespołów tanecznych i teatrów tańca z całego świata, jak i warsztaty taneczne - w ramach projektów społeczno-edukacyjnych adresowanych do osób niepełnosprawnych, starszych i młodzieży ze środowisk zagrożonych.
Kontakty z ŚTT rozbudziły świadomość potencjału drzemiącego w murach elektrowni i aktywność twórców, stając się inspiracją do podjęcia kolejnych wyzwań. Firma rozpoczęła współpracę z animatorami kultury i artystami, którzy chcą realizować projekty w postindustrialnej scenerii. Podejmowane są głównie te inicjatywy, które stanowią demonstrację możliwości wykorzystania obiektów elektrociepłowni do celów związanych z kulturą, w tym takie, w których postindustrialna sceneria stanowi dodatkowy walor.
Do najbardziej spektakularnych należą Gala Mozartowska (rok 2006) oraz Gala Verdiego (rok 2008); projekty zrealizowane we współpracy z Fundacją dla Śląska.
Na terenie Elektrociepłowni Szombierki odbywają się nie tylko koncerty i przedstawienia, lecz także plenery, czy też sesje fotograficzne i filmowe. W ich ramach wykonywano między innymi zdjęcia do: teledysku szwedzkiej grupy rockowej Mamutach, filmu dokumentalnego „Gospodarz” (o generale Jerzym Ziętku, zrealizowane przez TVN Historia), zrealizowano plener fotograficzny „Fotodej”, którego organizatorem był internetowy portal społecznościowy- MM Silesia. Największa hala "Szombierek" gościła, poza wymienionymi, również: spektakle Festiwalu „Teatromania”, Festiwal Muzyki Nowej i I-szy Bytomski Plener Artystów Plastyków. Niezwykle udane i spektakularne okazały się imprezy łączące kulturę, biznes i sport: dwie „Gale sportów walki”, a także zawody łucznicze o randze mistrzowskiej. Dla spotęgowania atrakcyjności wielu imprez, organizowanych w EC Szombierki - widownia dowożona jest kolejką wąskotorową. Kolejką opiekuje się Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych, które w sezonie zimowym, organizuje cykliczne wycieczki do elektrociepłowni dla turystów lubiących zwiedzanie obiektów poprzemysłowych. Przewodnikami dla nich są wówczas pracownicy ZEC Bytom (członkowie koła Stowarzyszenia Elektryków Polskich).
Niepowtarzalna przestrzeń wnętrz elektrociepłowni to zarówno miejsce prezentacji dokonań twórczych i źródło natchnienia dla artystów, jak i platforma wymiany koncepcji i doświadczeń w dziedzinie kształtowania krajobrazu kulturowego. Tu przykładami są m.in. projekt „Śląsk - Południowa Walia“, Górnośląskie Dni Dziedzictwa, Szczyt Młodzieży Regionalnego Trójkąta Weimarskiego w Województwie Śląskim, pod hasłem: „Trzy regiony industrialne w procesie zmiany – przyszłością młodych ludzi w Europie”.

PRZEMYSŁ KULTURALNY – TO SIĘ OPŁACA
W tym miejscu warto podkreślić, że związek ZEC Bytom S.A. z kulturą i sztuką (rola donatora czy współorganizatora) nie nosi znamion filantropijnych i jest swoistą inwestycją o charakterze strategicznym. Doświadczenia Spółki oparte na idei klastrów kultury, pozwalają wymienić następujące efekty i korzyści, płynące ze współpracy z podmiotami kultury:
· skuteczna promocja wizerunku spółki energetycznej oraz marki jej produktów - w wymiarze regionalnym i ogólnopolskim
· efektywniejsza i mniej kosztowna, niż tradycyjne, forma marketingu i promocji
· inspiracja w kształtowaniu nowej tożsamości obiektu i ciekawy w swych założeniach pomysł na restrukturyzację majątku
· wsparcie działań, dotyczących pozyskania inwestora/partnera do zagospodarowania terenów i obiektów EC Szombierki,
· inspirowanie kreatywności pracowników i tworzenie przyjaznego miejsca pracy, zwiększenie więzi pracownika z firmą (podnoszenie kultury organizacji),
· zbudowanie silnych więzi ze społecznością Bytomia i władzami lokalnymi.

NAGRODY i WYRÓŻNIENIA
Związki natury „klastrowej” z podmiotami kultury – przyniosły dla ZEC Bytom S.A. znaczący wzrost prestiżu w regionalnym środowisku. Potwierdzają to uzyskanie nagrody i wyróżnienia. W 2006 roku za wspieranie inicjatyw kulturalnych na Śląsku ZEC Bytom S.A. otrzymał nagrodę "Arts & Business Award" w kategorii „Małe i średnie przedsiębiorstwa”, a w roku 2008 „Śląskie Skrzydła” - za aktywną ochronę dziedzictwa kulturowego i pieczę nad wartościowymi obiektami poprzemysłowymi oraz „Dyplom za zasługi dla rozwoju turystyki w Województwie Śląskim”, otrzymany z rąk Marszałka Województwa Śląskiego.
Żywe zainteresowanie obiektem wśród mieszkańców miasta i turystów potwierdza obecność i wysoka pozycja EC Szombierki w dwóch wakacyjnych plebiscytach internetowych: "7 cudów województwa śląskiego" oraz „Perły w Koronie Województwa Śląskiego”.
Praktyczne doświadczenia Spółki z zakresu marketingu i sponsoringu projektów artystycznych w przestrzeniach postindustrialnych - zostały opisane w publikacji Uniwersytetu Jagiellońskiego i Fundacji COMMITMENT TO EUROPE arts & business: „Sponsoring kultury i sztuki w praktyce“, a także wielu publikacjach prasowych, relacjach radiowych i telewizyjnych.
Bilansując dotychczasowe efekty, można stwierdzić, że ZEC Bytom S.A., będąc, przede wszystkim, wytwórcą ciepła i energii elektrycznej, dzięki swemu wielowymiarowemu podejściu do współpracy z otoczeniem (również na płaszczyźnie społecznej, etycznej i ekologicznej) jest postrzegany jako przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne, o znanej na lokalnym rynku marce producenta energii, które w istotny sposób wpływa na kształtowanie wizerunku Bytomia - jako ośrodka działalności kulturalnej, wykorzystującej industrialną przestrzeń.

Krzysztof Roman