A zatem propozycja autorów to z jednej strony Fundusz, a z drugiej przeniesienie kompetencji w zakresie udzielania dotacji na inne zadania nić ochrona dziedzictwa kulturowego na podmioty samorządowe.

Konkretne rozwiązania ustawowe – ocena projektów

Takie rozwiązanie wydaje się być słuszne. Wątpliwości budzą konkretne propozycje ustawowe określone w projekcie.
Zgodnie z pkt 3.2.2.7. ust. 7 „Fundusz udziela dotacji na wniosek zainteresowanych podmiotów lub w ramach ogłaszanych rzez siebie konkursów na poszczególne rodzaje działań z jego zakresu działania. Dotacje są przyznawane w oparciu o opinię zespołu ekspertów”.
Osobiście zajmując się m.in. oceną projektów uważam takie rozwiązanie za niebezpieczne. Już na poziomie ustawowym należy zastrzec przyznawanie dotacji nie na podstawie opinii ekspertów, ale zobiektywizowanych kryteriów wyboru projektów określonych w rozporządzeniu Ministra Kultury. Kryteria te powinny być oceniane punktowo, a dla każdego należałoby przypisać określoną wagę – oczywiście to można zapisać na poziomie rozporządzenia. Natomiast w ustawie musi się znaleźć zastrzeżenie, iż podstawą wyboru są kryteria określone w drodze rozporządzenia przez Ministra. Istotne jest też, aby ustawa zobowiązywała do udostępnienia projektodawcom pełnej oceny projektów wraz z uzasadnieniem oceny dla każdego kryterium.
Ogromne zastrzeżenia budzi aktualne przyznawanie dotacji w ramach programów operacyjnych. Teoretycznie istniejące kryteria nie dają możliwości ponownej weryfikacji projektu przez projektodawcę i w konsekwencji jest on pozbawiony pełnej informacji o przyczynach odrzucenia projektu.
Ta sytuacja niewątpliwie musi ulec zmianie – a, że dowolność systemu oceny odbywa się na poziomie ministerstwa, pewne rozwiązania powinny być określone już w ustawie.

Zgodnie z cytowanym powyżej ust. 7 „Fundusz udziela dotacji na wniosek zainteresowanych podmiotów lub w ramach ogłaszanych przez siebie konkursów na poszczególne rodzaje działań z jego zakresu działania. Dotacje są przyznawane w oparciu o opinię zespołu ekspertów”.
Uważam, że błędem jest pozostawienie dowolności w zakresie procedury udzielenia dotacji. W ustępie 7 czytamy, iż Fundusz udziela dotacji na wniosek zainteresowanych podmiotów lub w ramach ogłaszanych przez siebie konkursów. Takie rozwiązanie oznacza dowolność w zakresie udzielania dotacji, gdyż Fundusz w postaci swoich organów (Rady i Zarządu) ma prawo udzielić dotacji bez konkursu – na wniosek zainteresowanego podmiotu. A zatem każdy uprawniony podmiot może wystąpić o udzielenie dotacji i ją otrzymać, bez względu na to czy są inne organizacje/podmioty które mogą zrealizować projekt lepiej.
Fundusz powinien udzielać dotacji na podstawie wyłącznie konkursów. Oczywiście można przyjąć rozwiązanie podobne do tego zastosowanego w ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Mianowicie – zainteresowany podmiot może wystąpić do Funduszu o udzielnie dotacji, a ten ma obowiązek rozpatrzyć owe wystąpienie. Jeżeli Fundusz rozpatrzy pozytywnie wniosek zainteresowanego podmiotu wówczas ma obowiązek rozpisać konkurs. Tym samym inne podmiot – równie zainteresowane – mogą złożyć dokumentację aplikacyjną na równych prawach z innymi i poddać swój projekt procedurze oceny zgodnie ze znanymi wcześniej i opublikowanymi kryteriami.

W kontekście propozycji utworzenia Narodowego Funduszu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego i przyznawania dotacji poruszę temat kryteriów oceny projektów.
Jak już wspominałam we wcześniejszym poście kryteria powinny być jasne i czytelne, a także znane beneficjentom na moment ogłoszenia konkursu. Istotne jest też to, aby kryteria nie tylko miały charakter hasłowy, ale również opisowy.
Bardzo trudno jest określić obiektywne i odpowiadające wszystkim projektom kryteria oceny. Dlatego też stworzenie takiego katalogu wymaga wysiłku i powinno być oparte na jak najszerszym doświadczeniu instytucji oceniającej.
Dotychczasowe programy operacyjne Ministerstwa posługiwały się jedynie kryteriami hasłowymi i tak pojawiało się np. kryterium „stan zachowania zabytku”. Na etapie składania wniosku beneficjent nie wiedział czym jest to kryterium: czy najwyżej oceniane będą projekty dotyczące zabytków najbardziej zdegradowanych czy może tych dobrze utrzymanych (gdyż to świadczy o operatywności gospodarza). Kryterium takie powinno zostać opisane, a subiektywizm oceniających zminimalizowany. Niestety w dotychczasowym systemie oceny nie dość, że pojawiały się mało precyzyjne kryteria bez opisu, to w dodatku beneficjent nie wiedział ile może otrzymać punktów za dane kryterium, a także które z kryteriów jest najważniejsze.
Moja propozycja systemu oceny projektów zmierza do określenia czterech elementów każdego kryterium:
1) nazwa kryterium;
2) maksymalna punktacja – przy czym zdecydowanie czytelniejszy jest system, w którym przyjmuje się stałą skalę punktacyjną dla każdego kryterium np. liczba punktów od 0 do 4;
3) szczegółowy opis kryterium – tak aby beneficjent wiedział, za co może otrzymać jedne punkt a za co cztery;
4) waga kryterium – waga umożliwia określenie, które z kryteriów jest najważniejsze.
Dzięki tak skonstruowanemu systemowi oceny korzyści będą płynąć dla obu stron:
1) beneficjenci lepiej odczytają intencje Ministerstwa i z góry będą szacunkowo wiedzieć, na ile punktów mogą liczyć w procesie oceny i czy w ogóle ma sens składanie określonego projektu;
2) ministerstwo otrzyma mniej projektów, ale zdecydowanie bardziej odpowiadających specyfice dofinansowania. Ponadto możliwe będzie uniknięcie wielu odwołań od decyzji odmownej.
Takie systemy oceny sprawdzają się w wielu programach operacyjnych finansowanych ze środków unijnych, a także w przeprowadzanych przetargach, w których dochodzi do wykorzystania innych kryteriów merytorycznych wyboru oferty niż tylko cena.

W kontekście oceny projektów warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt – mianowicie jawność procedury oceny. Obecnie trudno jest zaakceptować fakt, iż odrzucenie projektu nie jest poparte szczegółowym uzasadnieniem niespełnienia kryteriów wyboru projektów. Konieczne jest zatem określenie w ustawie, iż ocena projektów ma charakter jawny tzn. ujawnieniu podlegają ostateczne decyzje wraz z ich uzasadnieniem. Każdy projekt powinien być oceniony przez pryzmat kryteriów według schematu, o którym wspominałam we wcześniejszym poście bez względu na końcowy wynik tzn. czy projekt uzyskał dofinansowanie czy nie. Oczywiście wiąże się to również z określeniem minimalnego progu punktowego umożliwiającego uzyskanie dofinansowania. Beneficjent, którego projekt został odrzucony powinien otrzymać uzasadnienie, dzięki któremu możliwe będzie złożenie odwołania od decyzji. W obecnym systemie w ogóle nie przewiduje się odwołań od decyzji o dofinansowaniu, co powoduje jeszcze większą uznaniowość w kwestii uzyskania dofinansowania przez konkretne projekty.

W procedurze udzielania dofinansowania w ramach programów operacyjnych nie przewidziano odwołania od decyzji Ministra. Minister wydaje ostateczną decyzją o dofinansowaniu, od której nie przysługuje odwołanie.
W projekcie ustawy również nie znalazła się procedury wydawania decyzji o dofinansowaniu, w tym odwołania. W pkt 3.2.2.7. ust. 6 czytamy jedynie, iż „Do kompetencji Rady należy ponadto określenie, w ramach odpowiednich postanowień statutu, szczegółowych zasad przyznawania dotacji ze środków Funduszu, powołanie zespołów ekspertów oceniających projekty podmiotów ubiegających się o udzielenie dotacji ze środków Funduszu oraz sprawowanie stałego nadzoru nad działalnością Funduszu, jak również wykonywanie innych zadań określonych w statucie; w szczególności, statut określa rodzaje działań i minimalną wysokość dotacji Funduszu wymagające uchwały Rady o udzieleniu dotacji.”. A zatem kwestia procedury przyznania dofinansowania pojawia się wyłącznie jako kompetencja Rady Funduszu. Dodatkowo autorzy stwierdzają, iż dla niektórych dotacji wymagana będzie uchwała.
Uważam, iż na etapie ustawy należy zaproponować konkretną procedurę przyznawania dofinansowania uwzględniającą odwołania. Niebezpieczne jest pozostawienie kwestii procedury kompetencji Rady z uwagi na możliwość ewentualnych zmian. Absolutnie niezbędne jest również uwzględnienie odwołania od decyzji negatywnych np. do Ministra.