Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Perspektywy kinematografii - nowe problemy i wyzwania

5.2. Prawo autorskie

W okresie realnego socjalizmu największą wagę przywiązywano w Polsce do ochrony praw ustrojowo-politycznych, znacznie ograniczając prawa obywatelskie i ochronę praw osobistych i majątkowych, w tym praw autorskich przynależnych twórcom. Świadectwem owych ograniczeń była poza anachronicznym charakterem przepisów dotyczących ochrony trwałość Ustawy z 10 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 234), mimo zmieniających się w drugiej połowie XX wieku niezwykle dynamicznie form, rodzajów i typów twórczości, definicji sztuki, kultury, nauki i wszystkich działań kreatywnych i innowacyjnych. Służyła ona systemowi partyjno-politycznemu, zawierała przepisy radykalnie skracające ochronę praw do utworów kinematograficznych do 10 lat od pierwszego, publicznego przedstawienia tabele wynagrodzeń autorskich i wzorce umów bezwzględnie rozstrzygające kwestie należności i dysponowania dziełami.

Obowiązywała ona niemalże w niezmienionym kształcie w 1989 r. gdy rozpoczęła się reforma narodowej kinematografii. Jednakże dopiero 4 lutego 1994 r. Sejm przyjął Ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych, która gwarantowała poziom ochrony dóbr intelektualnych, artystycznych i majątkowych zbliżony do poziomu istniejącego w większości państw europejskich. Ustawa dostosowana została do konwencji berneńskiej z 1886 r., genewskiej konwencji powszechnej z 1952 r. i konwencji rzymskiej z 1961 r., które Polska ratyfikowała. Spełnia ona postanowienia układu o stowarzyszeniu z krajami EWG z 1991 r.. Wprowadzała: „pojęcie utworu jako przedmiotu prawa autorskiego, podlegającego ochronie, przyjmując iż utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Ochronie prawnej poddane zostały wszystkie dziedziny indywidualnej twórczości, a w szczególności utwory literackie, naukowe, muzyczne, plastyczne, sceniczne i audiowizualne oraz projekty architektoniczne i programy komputerowe, a także tzw. dzieła zależne, do których zaliczamy przekłady, adaptacje i inne opracowania oryginalnych utworów. Ochrona przyznana została utworom ustalonym, to jest uzewnętrznionym poza świadomość twórcy w sposób umożliwiający zapoznanie się z utworem przez inną osobę niż twórca. Jednocześnie powstanie ochrony nie zostało uzależnione od spełnienia jakichkolwiek formalności (np. umieszczenia adnotacji o zastrzeżeniu praw i znaku „C”, bądź dokonania rejestracji dzieła, wniesienia opłat lub innych zabiegów formalnych)” (RSK-K, s. 57).

Chroni ona prawa twórcy w czasie jego życia i 70 lat po śmierci, również za granicą i jednakowo traktuje wszystkich twórców. Ponadto uwzględnia prawo autorstwa utworu, zbywalności autorskich praw majątkowych, okresy ochrony poszczególnych współautorów utworu audiowizualnego i okres ochrony praw pokrewnych na 50 lat, m.in. prawa do wykonań, fonogramów, wideogramów i nadań oraz aktualne zasady ochrony związane z pojawianiem się nowych technik rejestrowania i zwielokrotniania utworów, gromadzenia, przetwarzania i przechowywania danych, a także ochronę programów komputerowych.

W 2000 r. do Ustawy wprowadzone zostały zmiany, m.in. odebrano producentom utworów audiowizualnych prawo do wykorzystywania tychże na nowych polach eksploatacji. 27 lipca 2001 r. do prawa autorskiego dodane zostały przepisy dotyczące baz danych (Dz. U. 128, poz. 140 2), które odbiegają od prawa Unii Europejskiej, mającego pierwszeństwo od czasu wstąpienia Polski do UE nad naszym prawem. W celu wyeliminowania różnic utrudniających swobodę obrotu towarami i usługami stanowiącymi dobra intelektualne wdrożono do polskiego prawa Dyrektywy uchwalone przez organy UE: Dyrektywę Rady 91/250/EEC z 14 maja 1991 r. o prawnej ochronie programów komputerowych, Dyrektywę Rady 92/100/WE z 19 listopada 1992 r. dotyczącą prawa najmu i użyczania oraz określonych praw pokrewnych w zakresie własności intelektualnej, Dyrektywę Rady 93/83/WE z 27 września 1993 r. w sprawie koordynacji określonych przepisów prawa autorskiego i praw pokrewnych w odniesieniu do przekazu satelitarnego i rozpowszechniania kablowego, Dyrektywę Rady 93/98 z 29 października 1993 r. w sprawie ujednolicenia czasu ochrony prawa autorskiego i określonych praw pokrewnych, Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/29/WE z 22 maja 2001 r. o harmonizacji określonych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym i Dyrektywę 2004/28/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej.
Dyrektywy oraz Traktaty światowej Organizacji Własności Intelektualnej (dotyczące przede wszystkim wykorzystywania praw za pośrednictwem Internetu) implementowano w kolejnych zmianach polskiej ustawy: 28 października 2002 r., 1 kwietnia 2004 r., 23 marca 2006 r., 9 maja 2007 r. i 7 września 2007 r. po to, aby uwzględnić orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (z 24 maja 2006 r.) kwestionujące nieracjonalne i nieuzasadnione różnicowanie podmiotów w wynagradzaniu twórców i współtwórców utworu audiowizualnego.

Mimo ciągłego poprawiania, unowocześniania i dostosowywania polskiego prawa autorskiego do wyzwań współczesnego świata należy zgodzić się z postulatami wprowadzenia do niego kolejnych zmian. Autorzy RSK-K słusznie w upominają się o uwzględnienie w nim tzw. „utworów osieroconych”, czyli takich: „w stosunku do których nie jest możliwe uzyskanie zgody uprawnionego podmiotu prawa w przypadkach, kiedy zgodnie z prawem zgoda taka jest konieczna na określone wykorzystanie utworu. Z utworem o takim charakterze mamy do czynienia, jeżeli nie jest możliwe ustalenie podmiotu uprawnionego do utworu z tytułu autorskich praw majątkowych lub osobistych, a także wówczas, kiedy podmiot uprawniony do utworu z tytułu autorskich praw majątkowych lub osobistych jest wprawdzie znany, lecz nie jest możliwe nawiązanie z nim kontaktu w celu uzyskania wymaganych prawem zezwoleń lub praw” (RSK-K, s. 76-77).

Trafnie trudności w stosowaniu przepisów zawartych w obowiązującej ustawie wskazują autorzy SRKA, pisząc:
a) Ten sam rodzaj praw jest chroniony przez więcej niż jedną organizację zbiorowego zarządu (np. prawa muzyków wykonawców przez Stoart i SPAW, prawa scenarzystów przez Zaiks i SFP)
b) Brak transparentności systemu pobierania opłat od użytkowników oraz systemu repartycji
c) zbyt wysokie opłaty żądanych przez niektóre OZZ; brak tabel wynagrodzeń
d) żądanie odprowadzania opłat przez OZZ niezgodne z udzielonymi przez MKiDN licencjami;
e) trudności w ustaleniu tabel należnych opłat przez Komisję Prawa Autorskiego, żmudny proces administracyjny;
f) brak skutecznych instrumentów nadzoru Ministra Kultury nad OZZ;
g) niejasne uregulowania podatkowe dotyczące podatku VAT;
h) niezrozumienie przepisów oraz praktyki ich stosowania przez instytucje ochrony konkurencji i konsumentów oraz sądy;
i) brak skutecznych instrumentów karania piractwa bądź naruszenia praw autorskich i praw pokrewnych (SRKA, s. 408).


Rozwiązanie tych trudności nie zakończy złożonego procesu transformowania prawa autorskiego, ponieważ konieczne jest już dzisiaj poszukiwanie rozwiązań, które będą wyraźnymi, ale i nowoczesnymi odpowiedziami na takie zjawiska i ruchy jak „dziennikarstwo uczestniczące” (participatory journalism), wolne publikowanie (open publishing), czy Ruch Wolnego Oprogramowania, nastawione na odrzucanie systemów licencjonowania praw autorskich.

poprzedni rozdział
« Październik 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo