5.1. Zmiana sposobu rozumienia i badania czasu wolnego: czas wolny versus czas dla siebie

Według klasycznej definicji Joffre Dumazediera z 1967 r. czas wolny to czas przeznaczony na zajęcia, którym ludzie oddają się dobrowolnie (dla wypoczynku, rozrywki, rozwijania wiedzy i zainteresowań, w tym bezinteresownego kształcenia) poza obowiązkami zawodowymi, rodzinnymi i społecznymi. W badaniach tzw. budżetów czasu był to więc jedyny segment, w którym człowiek mógł być uczestnikiem kultury. Pomijano w ten sposób różne obszary czasu (na przykład przejazdy do pracy, które mogły być wypełnione lekturą, definiowano jako „czas pusty”), a jednocześnie upowszechniano ideologię czasu wolnego jako zdobyczy nowoczesnego społeczeństwa.

Współczesne rozumienie czasu wolnego

Obecnie uważa się, że uczestniczenie w kulturze obejmuje całkowity czas aktywności człowieka (a więc także zakupy, czynności higieniczne i dbanie o ciało, praca itd.). W tak rozumianym czasie wolnym istotne są następujące kategorie:

• czas dla siebie – cenna wartość, czas do wyłącznej dyspozycji jednostki; wypełniają go różne zachowania, od bierności po wytężony wysiłek; może się stać domeną „przymusu” (nawyków kulturalnych, zachowań motywowanych snobizmem itd.); ograniczają go głównie zajęcia przymusowe, sytuacja finansowa i dostępność oferty kulturalnej; może być codzienny (krótki, średni) i wakacyjny (długi); czas dla siebie jest też czasem dla rodziny i/lub dla przyjaciół;
• czas niezorganizowany i niekontrolowany – w wypadku dzieci i młodzieży bez nadzoru dorosłych wysoko ceniony, spędzany głównie z rówieśnikami (Fatyga 2001);
• czas przymusowo wolny – mają go w nadmiarze na przykład bezrobotni, dzieci i młodzież ze środowisk społecznie zaniedbanych, niepracujący, niepełnosprawni itd.; wypełniony nudą i/lub frustracją/zachowaniami negatywnymi);
• czas pozornie wolny – mają go na przykład matki na urlopach wychowawczych, emeryci i renciści, część bezrobotnych pracujących w tzw. szarej strefie, ludzie z przymusem uczestnictwa w kulturze lub narzucający sobie reżim zdrowego stylu życia, dzieci i młodzież z tzw. zorganizowanym czasem wolnym – w istocie nie różni się od czasu pracy i/lub nauki.

Zmiany w wypełnianiu tak rozumianego czasu wolnego w okresie od 1989 r. do 2008 r. pokazujemy na przykładzie badań młodzieży oraz wyników badań CBOS (tabele 1 i 2). Przemiany systemowe w Polsce po 1989 r. spowodowały zmianę w rozumieniu czasu wolnego zarówno przez badaczy, jak i przez społeczeństwo. Ludzie pracujący i/lub zajęci uważają, że czas wolny mają inni, oni zaś – generalnie – nie mają na nic czasu. Życie w niedoczasie jest cechą charakterystyczną współczesnego Polaka posiadającego rodzinę i pracę.


poprzedni rozdział