Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Gust estetyczny (Mirosław Duchowski, Elżbieta Anna Sekuła)

4.2. Dynamika gustu estetycznego

Opierając się na materiale z badań oraz na wynikach przeprowadzonej analizy sformułowaliśmy ugruntowane hipotezy dotyczące zarówno wyrazistych zmian, jak i pewnych reguł panujących w obszarze gustu estetycznego. Niektóre z nich dotyczą wyłącznie preferencji użytkowników kultury, inne zahaczają także o szerzej rozumiane pole kultury.

Teza 1

Mamy do czynienia z narastającym buntem wobec podziału na kulturę wyższą i niższą. Ten podział, a raczej jego faktyczny brak, dotyczy trzech poziomów:
(1) Na poziomie oficjalnej deklaracji badani zachowują poprawność polityczną, wiedzą też, jak „powinna” brzmieć odpowiedź. Człowiek wykształcony, uczestniczący w kulturze orientuje się, że dzisiaj takiego podziału przeprowadzać „nie wypada” i zgodnie z tym reaguje na pytanie przyjmując postawę obronną albo wręcz obraża się, że ktoś takie pytanie mu zadaje10.
(2) Na poziomie rzeczywistego uczestnictwa można stwierdzić, że bardzo często podział ten się zdezaktualizował; ludzie korzystają zarówno z produktów kultury uchodzącej tradycyjne za wysoką, jak i bezsprzecznie przynależnych do kultury popularnej.
(3) Istnieje jednak jeszcze trzeci, ukryty poziom i tutaj nieświadomie pojawia się inna postawa. Respondenci, którzy zanegowali wcześniej podział na kulturę wysoką i niską, i których estetyczne wybory są realizowane w obu tych porządkach, często zastrzegają, że nie uczestniczą w imprezach masowych, w – jak się nierzadko wyrażają – spędach. Taki gust i rodzaj uczestnictwa w kulturze przypisują chętnie bliżej nieokreślonym innym, a ton ich wypowiedzi jest wyraźnie wartościujący. Określenie „masowy” nadal ma zatem zabarwienie pejoratywne. Jeśli natomiast chodzi o gust deklarowany i rzeczywiste preferencje estetyczne, to tradycyjnego podziału na kulturę niską i wysoką nie da się już właściwie wyraźnie wskazać. To jedna z najbardziej wyrazistych zmian – znamionuje dużą dynamikę kulturową w okresie transformacji.

Teza 2

Na lepsze zmienia się uczestnictwo w kulturze – można zaobserwować wzrastającą aktywność twórców i odbiorców kultury niezinstytucjonalizowanej, samorodnej (od organizacji obywatelskich przez bractwa rycerskie po autorskie, awangardowe trupy teatralne). Wiąże się to również ze zmianą gustów – odbiór gotowego, zamkniętego dzieła, przygotowanego przez profesjonalistów coraz częściej bywa zastępowany aktywnym udziałem niegdysiejszych biernych odbiorców, co z jednej strony oznacza na przykład upowszechnienie masowych imprez plenerowych, z drugiej jednak powstawanie warsztatów artystycznych i podnoszenie się nie tyle kompetencji, ile wrażliwości estetycznej. Warto monitorować sytuację, gdyż gust estetyczny może ulec swoistej plebeizacji. Jednak istotniejszy dla nas wymiar upowszechnienia się kultury popularnej to kwestia dostępu do niej.

Teza 3

W wyniku demokratyzacji gustu pojawia się coś, co roboczo określamy mianem gustu usieciowionego – a zatem takiego, który konstruowany jest w świadomej, wzajemnej relacji z innymi ludźmi, ważnymi dla jednostki. Gust osobisty staje się tym samym przedmiotem wspólnej kreacji, co nadaje mu podwójnie społeczny charakter (gust kształtowany indywidualnie bowiem również czerpie z dorobku zbiorowego, a w tym wypadku dodatkowo mamy do czynienia z powtórnym „umawianiem się społeczeństwa” co do określonych wartości, w tym wypadku estetycznych.

Teza 4

Przy okazji wskazanych procesów następuje przesunięcie akcentu z „kultury” na „rozrywkę”, traktowaną zresztą również, słusznie, jako element szerzej rozumianej kultury. To z kolei wpływa na zmianę preferencji estetycznych.

Teza 5


Zmieniają się w związku z tym elementy składowe pojęcia gustu estetycznego. Dzisiaj, obok tradycyjnych form odbioru kultury trzeba brać pod uwagę na przykład aktywność kulturalną w postaci spędzania wolnego czasu w galeriach handlowych. Ta forma uczestnictwa w kulturze ma bowiem swój bardzo ważny wymiar estetyczny (podobnie jak funkcjonowanie zamkniętych osiedli). Estetyka „galeryjna” stanowi odpowiedź na anestetyczną przestrzeń publiczną polskich miast.

Teza 6

Ogólnie rzecz biorąc, rozdźwięk między działaniami i pomysłami placówek kultury a oczekiwaniami odbiorców nie jest chyba tak duży, jak można by się spodziewać (jednak wyraźnie większy w małych miastach). Powodem braku uczestnictwa w kulturze jest raczej nie oferta niedostosowana do gustów. Dość często pojawia się wątek jej niedostosowania do kieszeni potencjalnych użytkowników.

Teza 7

Z jednej strony pracownicy placówek kultury skarżą się na braki finansowe – dotykające tych placówek i odbiorców; a z drugiej strony często pojawia się przekonanie, że ludzie cenią tę kulturę, za którą płacą. Pieniądz pozostaje zatem ważnym kryterium wyboru w sferze kultury – ludzie uczestniczą w tym, na co ich stać. Taka segmentacja w części odpowiada koncepcji Pierre’a Bourdieu.

Teza 8

Generalnie zwraca uwagę swoisty brak zdecydowania i sprzeczności w wypowiedziach pracowników placówek kultury – w ich języku, opiniach i gustach. To ważny element, pokazuje bowiem, że ludzie, którzy powinni animować kulturę i dawać wskazówki odbiorcom, są zbyt pasywni.

Teza 9

Ogromne zróżnicowanie w odpowiedziach respondentów i widoczna na pierwszy rzut oka ich niezgodność z standardowymi oczekiwaniami, strukturuje się po podzieleniu na kategorie – w ich obrębie widać wiele wspólnych cech i sytuacja nabiera pewnej klarowności. W ogólnym obrazie kanon jest niewidoczny. W ustrukturowanym obrazie ujawniają się jednak bardziej przejrzyste reguły i prawidłowości dotyczące preferencji estetycznych.

Teza 10

Ludzie w instytucjach kultury albo są mało reprezentatywni dla większości Polaków, albo nie mówią całej prawdy o swych estetycznych wyborach. Na przykład statystyki oglądalności telewizji pozostają w sprzeczności z wypowiedziami badanych, którzy – naszym zdaniem – raczej „nadrabiają wizerunkowo”.

Teza 11

Respondenci na ogół starają się mówić o gustach, jakie chcieliby mieć, jakie sądzą, że powinni mieć. A to, jakie są ich rzeczywiste preferencje, może nie do końca pokrywać się z tymi deklaracjami.

Teza 12

Różnica między „ścianą wschodnią” a zachodem Polski – przede wszystkim w wymiarze zaangażowania, ale także jeśli chodzi o preferencje estetyczne – nadal pozostaje bardzo wyraźna.

Teza 13

Na prowincji pojawia się niezrozumienie, a nawet wrogość wobec udanych, uznanych pozalokalnie inicjatyw kulturalnych. Zaryzykowalibyśmy twierdzenie, że tego rodzaju instytucje pełnią w małych miejscowościach rolę współczesnej „czarownicy” – budzą niezdrowe zainteresowanie, często nie pozbawione odcienia wrogości, niekiedy przerzuca się na nie odpowiedzialność za rozmaite porażki społeczności lokalnej, oskarżając na przykład o naruszanie tradycyjnego systemu wartości i deprawację młodych ludzi. Wydaje się to tym bardziej paradoksalne, że często takie placówki są jedynym powodem, dla którego nazwa danej wioski czy gminy pojawia się w mediach. Trzeba jednak przyznać, że awangardowe teatry czy alternatywne organizacje często nie budują więzi z lokalną wspólnotą, z założenia funkcjonując „gdzieś obok”.

Teza 14

Gust ma bezpośredni związek z odpowiednią edukacją najmłodszych pokoleń, a raczej jej brakiem.

Teza 15

Mamy do czynienia z wielością kanonów estetycznych, które w dodatku nie są jednowektorowe.

Teza 16

Gust i kanon jest rozmyty czy rozproszony także w takim sensie, że odbiorca nie zawsze wybiera to, co lubi, ale często decyduje się na czystą rozrywkę, przyznając, że jest to forma „odmóżdżenia”. Chodzi o relaks, odpoczynek, rozrywkę, a niekoniecznie o pasję, coś ulubionego. Dodatkowo zaciemnia to i tak niejednoznaczny obraz gustu estetycznego.

Teza 17


Idąc tropem rozróżnienia Andrzeja Szpocińskiego i jego definicji zdarzenia cyklicznego, można zaproponować – nieco żartobliwie – pojęcie „kanonu opartego na pamięci krótkotrwałej”. Jest to „kanon podręczny”, a zarazem „kanon poręczny”– dostępny, przyswajalny i łatwo modyfikowalny.

Teza 18

Wydaje się, że stan obecny najlepiej opisuje słaba postać kanonu, zaproponowana przez Andrzeja Szpocińskiego – reguła kanoniczności.





--------------------------------------------------------------
10 Zob. też ustalenia w rozdziale o świadomości kulturalnej.

« Marzec 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo