Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[ Zamknij ]

Transformacja a promocja Polski przez kulturę

Lata dziewięćdziesiąte dla kultury i jej promocji były okresem poszukiwań i powolnych przemian. W sferze ekonomii przejście od realnego socjalizmu do gospodarki wolnorynkowej, z ery postsowieckiej do postnowoczesnej, nie było etapem ewolucyjnym, ale swoistym skokiem. Polska promocja kulturalna posuwała się w wolniejszym tempie. Z jednej strony jej kształt uzależniony był od zmian geopolitycznych i strukturalnych w odpowiedzialnych za tę sferę instytucjach. Z drugiej, strony również kultura podlegała wolniejszemu procesowi zmian, niż jej makrootoczenie.

Pierwsze lata transformacji pokazały, że nikt nie miał pomysłu na zmiany w obszarze kultury (podkreślali to m.in. Ministrowie Kultury Izabella Cywińska, Marek Rostworowski czy Andrzej Siciński, por. Gierat-Beroń 2006). Był to czas „zachowania stanu ekstensywnego”, który polegał na braku reformy w kulturze i braku zmian instytucjonalnych, w zamian oferując reorientację na Zachód i szumne przekonanie, że „teraz wszystko zależy od nas” (Purchla i Rottermund 1999). W przeciągu dwudziestu lat dwa kluczowe dla zagranicznej promocji kultury gabinety przypominały drzwi obrotowe. III RP miała do tej pory 15 Ministrów Kultury i 11 Ministrów Spraw Zagranicznych (Aneks: Tabela 1,2). Zmiany polityczne nie sprzyjały ciągłości przeprowadzania reform. Polityka kulturalna i promocja Polski przez kulturę były w pierwszej dekadzie odsuwane na dalszy plan. W 1993 roku określono nowe zasady finansowania i zarządzania kulturą odnawiając zaledwie fasadę, bez rekonstrukcji i wzmocnienia fundamentów. Priorytetem były wówczas kwestie polityczne i gospodarcze, kulturę traktowano trochę jak byt, który umie i powinien w zasadzie dawać sobie radę sam. Tymczasem brakowało reform i wypracowania długofalowych strategii (pierwsze pojawiają się w 2000 roku). Okres ten utrwalił pewien anachroniczny, w istocie rzeczy głęboko marksistowski sposób postrzegania roli kultury w życiu ekonomicznym kraju. Jego elementy pokutują w nim do dzisiaj, mimo istotnych zmian ilościowych i jakościowych. Zaniechanie głębokich zmian ukazało zarazem pewną bezradność pojęciową w podejściu do oceny znaczenia promocji kultury w hierarchii ważności zadań państwa, a w sensie jakości nie przekroczyło progu jedynie administrowania kulturą.

Dyskusje na temat promocji Polski przez kulturę pojawiły się z większym natężeniem w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. W 1998 zostały zaprezentowane główne założenia i kierunki działań Ministerstwa Kultury i Sztuki, a wśród nich promocja zagraniczna polskiej kultury. Rok później został opublikowany dokument rządowy na temat kierunków polityki kulturalnej, w którym zagraniczna promocja polskiej kultury pojawiła się jako jeden z ważniejszych narodowych kierunków (Ilczuk 2008). Rola promocji kulturalnej miała związek z zasadniczym celem politycznym Polski, jakim była wówczas integracja ze strukturami europejskimi. Polska potrzebowała zmiany niekorzystnego wizerunku dominującego w niektórych krajach europejskich i potrzebowała wizerunku w ogóle, w krajach, gdzie praktycznie nie miała żadnego. Nie wszędzie bowiem wystarczająco silne było przekonanie o konieczności integracji, nie wszędzie też dominowały pozytywne opinie na temat Polski. Negatywna ocena była często oparta na stereotypach, brakowało aktualnej wiedzy o Polsce (badania MSZ). Szybko uznano, że zmiana wizerunku może nastąpić właśnie dzięki promocji kulturalnej Polski. Warunki integracji ze strukturami europejskimi dyktowały również konieczność przeprowadzania odpowiednich reform i zmian instytucjonalnych, wprowadzenia nowego wymiaru profesjonalizmu, który oznaczał także współpracę zespołową, partnerstwo czy nowe schematy organizacyjne. Równocześnie pojawiły się kwestie związane z oceną korzyści, będących efektem integracji ze strukturami europejskimi na poziomie narodowym. W kraju, środowiska kultury i polityki prowadziły dyskusje na temat ciągłości tożsamości kulturowej (zob. np. Zanussi 2003). Z czasem jednak pojawiło się nowe myślenie o prezentowaniu kultury jako polskiego dorobku wpisanego w część kultury europejskiej.

Zaczęły powstawać projekty międzynarodowe. W tym kontekście rok 2000 można uznać za datę zwrotną:

• Powstały wiążące strategie promocji Polski w związku z akcesją, oparte na zintegrowanych działaniach z wieloma resortami, w tym z resortem kultury (więcej cz. III/1,2 raportu);

• Zwiększyła się liczba prezentacji kulturalnych organizowanych za granicą (Departament Promocji MSZ zrealizował 4000 działań, dwukrotnie więcej niż rok wcześniej);

• Polska implementowała program „Kultura 2000”;

• Kraków zdobył tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 3. Było to ważne wydarzenie kulturalne w kontekście europejskim;

• Pojawiła się idea Roku Polskiego.

Lata 2000-2004 to okres intensywnej promocji związanej przede wszystkim z integracją z Unią Europejską. To również okres powolnego zwrotu w myśleniu o przedsięwzięciach promocyjnych. Do głosu doszło przekonanie, że projekt „Rok Polski” powinien być dostosowany do oczekiwań, możliwości i potencjalnego popytu w kraju, w którym ma być zorganizowany. Istotą sukcesu promocyjnego stało się pozyskanie wiedzy o kraju, w którym kultura polska miała być promowana.

W latach 2003-2004 przygotowywano strategię na lata 2004-2007. Dotyczyła ona głównie kwestii związanych z sytuacją kultury w samej Polsce, ale też podkreślała znaczenie kultury w kontekście ekonomicznym i w wymiarze europejskim. Akcentowano istotę i rolę współpracy w ramach funduszy europejskich i związane z tym nowe możliwości promocyjne. Był to również okres tworzenia nowych instytucji - powstał Instytut Adama Mickiewicza, pojawiły się instytuty branżowe (książki, filmu, teatru; więcej w cz. III/2.2 raportu).

W 2005 roku została zmieniona nazwa Ministerstwa Kultury na Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Resort ten przedstawił dokument „Polityka wsparcia w dziedzinie kultury i dziedzictwa narodowego”. W kontekście zagranicznej strategii kulturalnej podkreślono:

• Aktywną promocję kultury polskiej za granicą przez skuteczną reformę Instytutu Adama Mickiewicza;

• Przygotowanie i wdrożenie nowego programu zagranicznej promocji kultury;

• Prowadzenie programu „Dobre Sąsiedztwo” (wymiany kulturalnej młodzieży z Białorusią i Ukrainą);

• Rozwinięcie programu specjalnej ochrony dziedzictwa narodowego na Wschodzie;

• Efektywne wykorzystanie funduszy europejskich.

Na podstawie tych wskazówek określono listę priorytetów, którą zawarto w „Narodowym Programie Operacyjnym Kultury” (2006). Wśród nich znalazła się zagraniczna strategia kulturalna odnosząca się do:

• Budowania pozytywnego wizerunku Polski i jej promocja za granicą poprzez prezentację kultury polskiej, promocję polskich artystów i ich osiągnięć, realizację międzynarodowej współpracy;

• Realizowania „Programu Fryderyk Chopin” jako istotnego elementu rozwoju turystyki kulturalnej;

• Efektywnego wykorzystania funduszy unijnych w ramach programu „Promesa”;

• Uznania dziedzictwa za ważny element polityki promocji kulturalnej za granicą.

Okres 2005-2007 to kolejne reformułowanie roli resortu kultury jako centralnego decydenta w kwestiach, za które konstytucyjnie odpowiada. Lata 2007-2008 to okres zmian politycznych i w konsekwencji zmiany zagranicznej strategii kulturalnej. Po raz pierwszy w dwudziestoletniej historii kwestie kultury tak obszernie pojawiły się w expose Premiera odnoszącym się do zredefiniowania priorytetów i zasad polityki kulturalnej państwa, połączenia tradycji z nowoczesnością, jak również przeprowadzenia reformy organizacji i finansowania sektora kultury (Expose 2007). Po raz pierwszy publicznie z ust urzędującego szefa rządu padł termin „przemysł kultury”. W 2008 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego przedstawił strategię promocji kultury Polskiej na lata 2008-2013. W 2008 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaprezentowało strategię promocji Polski w latach 2008-2015, opartą na zintegrowanych działaniach resortowych. W chwili zamykania niniejszego raportu prace nad przyjęciem spójnej strategii promocji Polski trwają (po ośmiu latach od ostatniej przyjętej i realizowanej strategii). Po raz pierwszy od blisko dekady pojawia się szansa na to, by w promocji Polski, a w szczególności kultury narodowej, dokonała się zmiana jakościowa.

Wejście Polski do Unii Europejskiej zakończyło okres, w którym promocja Polski była w istocie zdominowana przez podkreślanie „europejskości” jej kultury. Przed Polską, jako państwem członkowskim, otworzyły się nowe perspektywy promocji i nowe rynki dla aktywności kulturalnej polskich twórców. Nie chodzi tu jedynie o możliwości wykorzystania funduszy europejskich, które niewątpliwie otwierają nowe drogi dla rozwoju samej kultury, jej infrastruktury i jej promocji. Jednym z najważniejszych wyzwań stają się nowe kierunki geopolityczne i konieczność ich ponownego zdefiniowania, także w aspekcie rodzajów przedsięwzięć prowadzonych przez Polskę na arenie międzynarodowej. Polska obecność w Afganistanie lub Iraku tworzy w tym kontekście nową rzeczywistość. Z beneficjenta pomocy międzynarodowej kraj staje się darczyńcą. Polska jest również aktywna na forach instytucji stojących na straży praw człowieka. We wszystkich wymienionych powyżej przykładach pojawiają się nowe wyzwania dla dyplomacji kulturalnej. W europejskim wymiarze polityczno-kulturowym Polska szuka swojej nowej drogi. Staje przed możliwością reprezentowania partnerów wschodnich, bycia ambasadorem UE na Wschodzie i Wschodu w UE. Bez wątpienia jest to moment, w którym należy zdefiniować nowe kierunki działania. Działanie koncepcyjne i merytoryczne w nowych obszarach geograficznych wymaga czasu i odpowiednich strategii, prowadzenia systematycznych badań, działania skoordynowanych instytucji, które dysponują odpowiednimi budżetami. Niestety, pomimo wielu pozytywnych zmian w postrzeganiu kultury, roli dyplomacji kulturalnej i promocji kultury polskiej za granicą, zmian instytucjonalnych, otoczenia prawnego i organizacyjnego wciąż brak jest spójnego i sprawnego mechanizmu realizacji tych zadań. Po dwudziestu latach nadal dominuje postrzeganie kultury jako dziedziny „niepoważnej”, zmowy pięknoduchów, spisku darmozjadów, dalekiej od gospodarki i wartości wyrażanych językiem ekonomii. Projekty o dłuższym horyzoncie czasowym pojawiają się sporadycznie, na skutek doraźnej akcji politycznej i nie mają organicznego, funkcjonalnego charakteru, trwale wpisanego w zadania państwa. Można mnożyć przykłady krajów, gdzie jednym z fundamentów umacniania ich pozytywnego wizerunku w świecie jest polityka historyczna, będąca praktyczną egzemplifikacją historii politycznej. Podobnie skutecznym narzędziem ma wszelkie prawo być polityka kulturalna, bez której trudno sobie dzisiaj wyobrazić kulturę polityczną. Dziedzina ta wymaga nowego samookreślenia odpowiadającego wymogom współczesności, określenia kierunków i metod działania przez przyjęcie odpowiednich regulacji prawnych i organizacyjnych.

Warto zauważyć, iż w programach niemal całego spektrum politycznego w Polsce pokutują dogmaty marksistowskie, wedle których kultura, jak i wszelka działalność duchowa człowieka, jest nadbudową, a więc pewnym niekoniecznym, luksusowym dodatkiem dla nielicznych, a przemysł (pojmowany w kategoriach XIX wieku) bazą, a więc czymś podstawowym i istotnym. W takiej perspektywie przemysł kultury jawi się jedynie jako petent państwa stojący w ogonku po reglamentowane fundusze, a dyplomacja kulturalna i promocja kultury stanowią margines dyplomacji tradycyjnej i promocji gospodarczej. W najlepszym wypadku są postrzegane jako modny co prawda, ale zbędny ozdobnik. Pojmowanie kultury jako wschodzącej i ważnej dziedziny gospodarki pozwala dostrzec zarazem i to, że dziedzina ta tworzy sektor pracy najbardziej wolny od alienacji, dający możliwość ekspresji i samorealizacji. Międzynarodowa wymiana dóbr kultury i promocja wartości jest w pewnym sensie zawsze wymianą ekwiwalentną, zmieniającą i wzbogacającą obie strony, jest grą o sumie zerowej, gdzie w zasadzie nie ma przegranych. Skuteczna obecność w sferze globalnej wymiany wartości i idei nie jest też prostą pochodną potencjału gospodarczego czy militarnego. (Watykan nie posiada surowców ani armii, a jego obecność w przestrzeni międzynarodowej jest czysto aksjologiczna. Tybet, nie będąc nawet niepodległym państwem, jest obecny w świadomości globalnej poprzez wartości wywodzone z jego dorobku cywilizacyjnego). Lekceważenie roli promocji kultury, czyli pewnego sytemu wartości identyfikujących wspólny obszar duchowy, prowadzi w prostej konsekwencji do pytania Stalina o to, ile dywizji ma Papież. Podobnie redukowanie czy relatywizowanie roli kultury i jej promocji do funkcji instrumentalnej gospodarki lub polityki jest rezultatem tego samego błędu w założeniach. Autoteliczność kultury nie jest przedmiotem dekretowania - jest to po prostu wymiar współczesności i należy ten fakt uznać. Świat, w którym wartością był popyt, dożył swoich dni. Widzimy jak zaczyna nim rządzić popyt wartości. Kultura nie zaspokaja żadnych potrzeb. Ona je tworzy.


poprzedni rozdział .....................................................................................
3 Jest to roczny festiwal przy współpracy 8 innych stolic europejskich. Nie był to pierwszy europejski projekt organizowany w Polsce a także i w tym mieście. W 1985 roku Komisja Europejska zainicjowała program całorocznych festiwali kulturalnych organizowanych w różnych miastach państw członkowskich. W 1991 postanowiono włączyć w ten program miasta Europy Środkowo-Wschodniej z festiwalami miesięcznymi. W 1992 Kraków był pierwszym miastem spoza państw Unii, w którym odbył się Europejski Miesiąc Kultury przygotowany przez Międzynarodowe Centrum Kultury (zob. też III/2.2.1 niniejszego raportu).

« Kwiecień 2017 »
PnWtŚrCzPtSbNd
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Kultura w internecie


Miejskie powidoki


Partner technologiczny
Orange
Partnerzy
Województwo Małopolskie Urząd Miasta Krakowa
Współorganizatorzy
Uniwersytet Krakowskie
Organizator
NCK
Pod patronatem
Ministerstwo
Partnerzy medialni
Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo Logo